Հա

Մշակոյթ

15/08/2013 - 10:30

Հայազգի նշանաւոր դէմքերէն - Հայ մեծ բանաստեղծ, գրող ու հասարակական գործիչ Հրանդ Նազարեանց *)

1908 թ. Հրանդ Նազարեանց Պոլսոյ մէջ Տիգրան Զաւէնի հետ կը խմբագրէ «Սուրհանդակ» հանդէսը, 1909 թ. Կովկասի ճանապարհներով անցած Գարեգին Կոզիկեանի (Եսալեմ)-ի հետ կը հիմնէ «Նոր հոսանք» պարբերականը:

Հայազգի մեծ բանաստեղծ Հրանդ Նազարեանց ծնած է 1886 թ.՝ Սկիւտարի մէջ. հայրը՝ Տիրան Նազարեանց, եղած է «խանդոտ հայրենասէր, հռետոր, անդամ Ազգային ժողովին եւ երեսփոխան Գում-Գափուի Հայոց»: Մեծ Հայրը՝ Թորոս Նազարեանց, ըստ նոյն վկայութիւններուն, նոյնպէս «հմուտ գրաբարագէտ, հայ դասական լեզւի ջատագով էր. ան հիմնադրած էր օրիորդաց առաջին վարժարանը: Հրանդ իր ուսումը ստացած է Ռեթէոս Պերպերեանի վարժարանը։ 1900 թ. ան կը մեկնի Փարիզ եւ ապա՝ Լոնդոն, իր կրթութիւնը շարունակելու նպատակով: Կրնանք ըսել, որ ան լիովին կը տիրապետէր ֆրանսերէն եւ անգլերէն լեզուներուն: Նազարեանց պոլսահայ նոր սերունդի գրականութեան առաջին դէմքն է, որ կը մեկնի Եւրոպա՝ Հայրենիք վերադառնալու համար: Պոլիս վերադառնալով՝ Հրանդ կը նւիրւի գրական տենդագին աշխատանքի: Փարիզի եւ Լոնդոնի իր կեանքի տարիները մեծապէս սատարած են իր գրական գործերուն. ան ունէր անառարկելի ձիրք, բարձր ճաշակ եւ գրական նախաձեռնութիւն։ Հրանդ Նազարեանցի շնորհիւ է, որ երեւան կու գայ պատանի բանաստեղծուհի Հերանուշ Արշակեանի (ծն. 1887 թ.) գրական կարողութիւնը, Նազարեանց զինք կը քաջալերէ՝ հրապարակելով անոր բանաստեղծութիւնները՝ զանազան պարբերականներու մէջ։
Հերանոյշ թոքախտէ կը տառապէր, Հրանդ Նազարեանց նեցուկ կը կանգնի անոր՝ դառնալով անոր հոգեհարազատ մարդ-եղբայր ու բարեկամը, ստեղծելով իրեն համար հոգեկան բարենպաստ մթնոլորտ, եւ երբ 1905 թ. Հերանուշ Արշակեանը կը վախճանի, ինք տէր կը կանգնի անոր յիշատակին ու գրական ժառանգութեան, կը հաւաքէ եւ կը կազմէ զանոնք, մանաւանդ՝ ան 1910 թ., իր իսկ ծախսերով եւ Մերուժան Պարսամեանի առաջաբանով, կը հրատարակէ վաղամեռիկ Հերանուշ Արշակեանի բանաստեղծութիւնները։
Նազարեանցի առաջին հրապարակւած գործը «Ջութակը» վերնագրով բանաստեղծութիւնն է, որ տպագրւած է «Բիւրակն» հանդէսին մէջ (Կ. Պոլիս)՝ 1904 թ. օգոստոսի 8-ին: Նոյն տարին ան կը տպագրէ շարք մը գործեր՝ նոյն «Բիւրակն» հանդէսին մէջ, նաեւ «Մասիս», «Արեւելեան մամուլ» եւ այլ ու այլ պարբերականներու ու հանդէսներու մէջ, եւ Թէոդիկի «Ամենուն տարեցոյց»-ին մէջ: Զուգահեռաբար՝ մամուլի մէջ կը հրատարակէ չափածոյ եւ արձակ թարգմանութիւններ իտալացի, ֆրանսացի, ռուս եւ այլ ազգերու հեղինակներու գործերէն՝ իր ընտրութեամբ դրսեւորելով ուրոյն ճաշակ եւ մօտեցում:
Մամուլի էջերու վրայ Հրանդ Նազարեանցը եւ իր բանաստեղծութիւնները գնահատող դրւատական գրութիւնները այդ տարիներուն մեծ թիւ կը կազմէին: 1911 թ. Ենոք Արմէն Հրանդ Նազարեանցին նւիրւած առանձին գիրք կը հրատարակէ՝ «Հայ նոր բանաստեղծներ. Հրանդ Նազարեանց» խորագրով, որ բանաստեղծի անձին ու գրականութեան պերճախօս ջատագովումն է ու փառաբանութիւնը: Այս գրքի մէջ Ենոք Արմէն, Հրանդ Նազարեանցին ու անոր գրականութեան կու տայ բազում շոյիչ բնութագրումներ՝ զինք համարելով «հայ Միւսսէ մը», «մեծ յուզումներով թրթռացող Զգայնութիւն մը», «Զգայուն զանգակ մը», «Վագների պէս...» եւ այլն:
Սակայն եւ այնպէս՝ Նազարեանց ունէր նաեւ հակառակորդներ որոնք միանալով՝ Հրանդ Նազարեանցի դէմ, թիրախ կը դարձնեն Ենոք Արմէնի գիրքը՝ տեղացնելով անարգող բնութագրումներ ու լուտանքներ՝ Նազարեանցի հասցէին:
1908 թ. Հրանդ Նազարեանց Պոլսոյ մէջ Տիգրան Զաւէնի հետ կը խմբագրէ «Սուրհանդակ» հանդէսը, 1909 թ. Կովկասի ճանապարհներով անցած Գարեգին Կոզիկեանի (Եսալեմ)-ի հետ կը հիմնէ «Նոր հոսանք» պարբերականը: 1911 թ. դեկտեմբերին եւ 1912 թ. առաջին ամիսներուն Լիպարիտ Նազարեանի (Memeto Mori)-ի հետ միասին, մասնակցութեամբ Ռուբէն Զարդարեանի եւ Լեւոն Շանթի, կը խմբագրէ «Ազատամարտ» շաբաթաթերթի «Բագին» անւան գրական յաւելւածը: Այդ տարիները նաեւ հանրային բուռն գործունէութեան տարիներ են. Հրանդ Նազարեանց կը դառնայ անդամ Ազգային հրատարակչական գրական յանձնաժողովի, Ազգային մեծ գրադարանի վարիչ մարմնի, Ազգանւէր մշակութային միութեան: Միեւնոյն ժամանակ, կաշխատակցի բազմաթիւ թերթերու եւ պարբերականներու՝ «Մասիս», «Լոյս», «Շանթ», «Ազատամարտ», «Բիւզանդիոն», «Արեւելք», «Հայրենիք», «Մանզումէի էֆքեար» (Կ. Պոլիս), «Արեւելեան մամուլ», «Հայ գրականութիւն» (Զմիւռնիա), «Գարուն» (Մոսկւա) եւ այլ հանդէսներուն, ինչպէս նաեւ ֆրանսերէն եւ իտալերէն պարբերականներու եւ թերթերու:
Հրանդ Նազարեանցին «Խաչւած երազներ» խորագրով ժողովածուն 1912 թ., մեծ յաջողութիւն կը գտնէ, անոր տիտղոսաթերթը նկարած եւ Վենետիկի մէջ կլիշէն պատրաստած էր Կոստան Զարեանը: Կոստան Զարեան ու Հրանդ Նազարեանց 1913 թ. ֆրանսերէն լեզւով համատեղ գրական հրաւէր մը՝ «Հաւատոյ հանգանակ» հրապարակ կը հանեն՝ ասպարէզ կարդալով գրական նոր, երիտասարդ, թարմ ուժերուն: Գեղեցիկ ձեւաւորւած մէկ էջի վրայ երկու երիտասարդ բանաստեղծները «Խելայեղ կամքեր» խորագրի ներքոյ կը պարզէին իրենց ձգտումն ու նպատակը. «Ձեր երկրների գրականութեան պատմութեան շողշողուն էջերին յաւերժօրէն դրոշմւած են մնացել անվեհեր պայքարները, մենք էլ այժմ կամենում ենք մեր ուժեղ եւ խելայեղ կամքերով կերտել բուրգեր, որոնց քարերը կը մնան իբրեւ վկաներ մեր ադամանդակուռ ցնորքների»:

Խաչւած երազներ

ՀՐԱՆԴ ՆԱԶԱՐԵԱՆՑ

Մենք կորոտանք՝ դուք գետնաքարշ կը հեծէք,
Մենք լոյս կըմպենք՝ դուք խաւարը կորոճաք,
Մենք բոցեղէն Հարցական սէգ նշանն ենք՝
Դուք՝ կաղ ու բութ կախման կէտերը դատարկ...

 

Տաժանագին գալարո՛ւմն ենք մենք Կամքին
Ու Դնդերին դատաստանն ենք մենք արդար.
Դուք՝ ջիղերու գինովութիւնն ախտավար,
Դիակներու տարրալուծումը լռին...

 

Մտածումի քանդող ժայթքո՛ւմն ենք ուժգին,
Դուք՝ քարացած Յափշտակումը անհեւ.
Արկածալից զառիվե՜րն ենք դժւարին,
Իսկ դուք՝ վարը ճահիճներու տիղմը սեւ...

 

Յառաջապահ մենք այն գունդն ենք կամաւոր,
Որ առաջին բախումին դէմ կը սուրայ,
Վտանգաւոր ոստումներով ահաւոր,
Ատելութեամբ ու վրէժով բեռնաւոր...

1913 թ. 10 փետրւարին Հրանդ Նազարեանց Ղալաթիոյ Ս. Լուսաւորիչ եկեղեցւոյն մէջ կամուսնանայ իտալացի պարուհի Մադլէն Գոսմիսի հետ, որ կապրէր Պոլիս։ Ըստ երեւոյթին, Մադլէն Գոսմիս ճանչցւած ու մեծ համարում ունեցած է Պոլսոյ հայ գրական-մշակութային երիտասարդ գործիչներու շրջանակին մէջ։ Արդարեւ, Ռուբէն Սեւակ իր «Երէկ գիշեր» խորագրով բանաստեղծութիւնը «Հայրենիքի քնար» պատկերազարդ շաբաթաթերթի էջերու մէջ նւիրած է «Օր. Lena de Cosmis-ին» (Lena-ն Madlen անւան մտերմական կրճատումն է): Ամուսնութիւնը չի փրկեր Նազարեանցը հոգեկան ծանր, ճգնաժամային վիճակէն. այսպիսով՝ կը հեռանայ Պոլիսէն ու կը հաստատւի Իտալիոյ Բարի քաղաքը։ «Իտալիայի մեղմ կլիման կազդուրեց սպառած մարմինս. նոր մարդ եղայ»,- գրած էր ան»:
Հրանդ Նազարեանցի գործերը թարգմանւած են եւրոպական լեզուներու, ինչպէս ինք հայերէնի վերածած էր եւրոպացի գրողներու գործերը... 1920 թ. Հրանդ Նազարեանց իտալացի գրող Ռոբերտօ Սարւազիի հետ կը խմբագրէ «Fantasma» գրական ամսագիրը, որու էջերու մէջ կը հրատարակէ Ռուբէն Զարդարեանի, Ատոմ Եարճանեանի (Սիամանթօ), Դանիէլ Վարուժանի, Եղիա Տեմիրճիպաշեանի ու «ուրիշ շատ մը հին ու նոր հայ բանաստեղծներու եւ արձակագիրներու էջեր՝ կենսագրական ու գրախօսական նոթերով՝ ծանօթացնելու համար, այսպէս, հայ միտքն ու հոգին իտալացիներուն»: 1920 թ. իտալերէն թարգմանութեամբ կը հրատարակւին Հրանդ Նազարեանցի երկու բանաստեղծական գիրքերը՝ «Վահագն» խորագրով բանաստեղծութիւններու եւ պոէմներու ծաւալուն եւ հինգ մասէ-հինգ հատւածէ բաղկացած «Հայելին»: Ի դէպ, երկու գիրքերու վրայ ալ իտալերենէն առաջ բանաստեղծը պահպանած է հայերէն խորագիրը: Անոնց կը յաջորդէ «Երեք պոէմ» եռամաս ծաւալուն գիրքը, շատ շքեղ հրատարակութեամբ, գեղեցիկ ձեւաւորումով, որ կը ներկայացնէ Նազարեանցի ծաւալուն երեք չափածոյ գործերը՝ «Ստւերներու արքայութիւնը», «Հոգի. գեղեցկութեան արշալոյսը» եւ «Նազադիէ. Սաադիի ծաղիկը», որը իտալերէնի թարգմանած է Չեզարէ Ջարդինին։
Նազարեանցի յաջող գործերէն են. «Տիեզերական ողբերգութեան մեծ երգը» (Il Grande Canto della Tragedie Cosmica), որը իտալերէնի թարգմանած է Enrico Cardile-էն: Գալով անոր վերջին մեծածաւալ ստեղծագործութեան, «Խորհրդաւոր սիրոյ մեծ երգը» ընդհանուր խորագրով, կապւած է բանաստեղծի անձնական կեանքի հանգամանքներու հետ եւ մնացած է անաւարտ:
Ինչպէս ըսինք, Իտալիոյ մէջ Նազարեանց ստեղծագործական աշխատանքի հետ միասին ծաւալած է նաեւ հայանպաստ ու ազգասիրական գործունէութիւն: Իր ջանքերու եւ անձնական կապերու շնորհիւ՝ սենատոր Լուիջի Լուձադդիի միջնորդութեամբ եւ Բիեմոնտէի իշխանուհիին հովանաւորութեամբ, Բարիի շրջակայքը ձիթենեաց դաշտերու մէջ տարագիր հայերուն փոքրիկ բնակավայր մը կը յատկացւի-նշանաւոր «Նոր Արաքս»-ը, ուր տարագիր հայերը, իբրեւ ապրուստի ու գոյատեւման միջոց, պէտք է զբաղէին գորգագործութեամբ: Նազարեանցը վերակացու կը կարգւի այս գործին, սակայն այս ձեռնարկը, ի վերջոյ չի յաջողիր: Բարիի մէջ Նազարեանց իր կեցութիւնը կապահովէ դպրոցներու մէջ անգլերէն լեզու դասաւանդելով: 1939-1945 թւականներուն ան Բարի քաղաքի ռադիոյի մէջ կաշխատի որպէս խօսնակ ու թարգմանիչ։
Իտալիոյ մէջ Հրանդ Նազարեանց երկար ժամանակ եղած է գրական-մշակութային կեանքի կենտրոն՝ իր շուրջը հաւաքելով եւ համախմբելով իտալացի, ֆրանսիացի, գերմանացի, շւեդացի, անգլիացի ու ամերիկացի գրողներու ու գրական գործիչներ։ 1950-ական թւականներուն կը վարէ երկու կարեւոր գրական հանդէսներու տնօրէնութիւնը՝ «Graal» եւ «L'Eco del Parnaso»։ Կը խմբագրէ այդ ամսագրերը, որոնց աշխատակցած են տասնեակ ու տասնեակ ճանչցւած մտաւորականներ: Այս տարիներուն ան կընտրւի Իտալիոյ ակադեմիայի անդամ եւ կը նշանակւի բանաստեղծութեան մասնաճիւղի նախագահ: Իտալացի գրողներն ու բանաստեղծները զինք կը ներկայացնեն Շւեդական ակադեմիային՝ իբրեւ Նոբէլեան մրցանակի թեկնածու... Հրանդ Նազարեանցի մասին ժամանակին մեծ գովեստով խօսած է իտալական յայտնի «Treccani» հանրագիտարանը:
Հայազգի մեծ մտաւորականը իր մահկանացուն կը կնքէ Բարի քաղաքի հիւանդանոցներէն մէկուն մէջ, 1962 թ. յունւարի 25-ին։
«Վատիկանի ձայնասփիւռ»

 

____________________________________________________
*) Հրանդ Նազարեանցը ծագումով իրանահայ էր. նա շառաւիղն էր դասական մեծ մտաւորական Ստեփանոս Նազարեանցի:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։