Հա

Մշակոյթ

07/07/2019 - 14:20

Ամենատաք երկիրը

Քնելուց առաջ մայրս քարածուխով բերնեբերան լցրել էր վառարանը, դիտաւորեալ չէր մաքրել մոխիրը, որպէսզի կրակը դիմանար մինչեւ առաւօտ: Չէր դիմացել: Երկար, մի քանի տեղից արմունկ տւող խողովակաշարը գիշերւայ կէսին դրսի սառնամանիքն էր տուն բերել եւ քամու ոռնոցը, որ աւելի էր մրսեցնում, քան ինքը՝ ցուրտը:

ՌՈՒԲԷՆ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

 

Քնելուց առաջ մայրս քարածուխով բերնեբերան լցրել էր վառարանը, դիտաւորեալ չէր մաքրել մոխիրը, որպէսզի կրակը դիմանար մինչեւ առաւօտ: Չէր դիմացել: Երկար, մի քանի տեղից արմունկ տւող խողովակաշարը գիշերւայ կէսին դրսի սառնամանիքն էր տուն բերել եւ քամու ոռնոցը, որ աւելի էր մրսեցնում, քան ինքը՝ ցուրտը: Պապս, սրթսրթալով ու իր պապին, պապի պապին, ամենաառաջին պապին հայհոյելով, բզբզում էր վառարանը, որ թէժացնի կրակը, որ տաքացնի աղիւսը, իսկ ես, գլուխս վերմակի տակ խոթած, հազիւ էի զսպում հռհռոցս, որովհետեւ չկայ աւելի ծիծաղաշարժ տեսարան, քան այն, երբ սպիտակ շապիկ-վարտիքը հագին մի խեղճ ու մրսկան բիձայ հայհոյում է վաղուց մեռած պապերին:

- Էշի գլուխներ,- ասում էր նա,- տաք, հարուստ, ապրելու հարմար երկրները թողած՝ ծնւեցիք, սերունդ տւեցիք այս խիստ ձմեռ ունեցող դաշտավայրում: Իսկի չմտածեցի՞ք, թէ ինչի նման է ձեր արարմունքը: Նաւ սարքէիք, գետեր, ծովեր անցնէիք, նոր հողեր գտնէիք եւ կամ ձիով, ոտքով առաջանայիք: Որտեղ ծնւել էք, այնտեղ ճուտ էք հանել: Բա այսքան մեծ ժողովուրդ մի խելքը գլխին ճանապարհորդ չծնի՞:

- Կոլումբոսի հետ, պապ, մի հայ վանական է եղել,- ասացի ես:

- Այդ թշւառականը փոխանակ Կոլումբոսին իր հետ վերցնէր, ինքն է գնացել Կոլումբոսի հետ: Չէ, դու ինչ ուզում ես ասա, բայց ես մեր ազգին աշխարհագրութիւն առարկայից «երկուս» եմ նշանակում:

Մի լիքը տաշտակ մոխիր հանեց պապս վառարանից, նոր քարածուխ լցրեց եւ ձեռքը աղիւսին դրած՝ սպասում էր, թէ երբ է թրծւած կաւի մէջ ջերմություն հաւաքւելու:

- Պապ,- ասացի,- վերցրու Նազանին: Ճիշտ է, նա այնքան չի տաքացնում, ինչքան աղիւսը, բայց եւ չի սառչում աղիւսի նման:

Ես ետ քաշեցի վերմակս, ցոյց տւեցի ոտքերիս տակ մրափած կատւին:

- Դրա մռմռոցի տակ քնե՞լ կը լինի:

- Շատ էլ լաւ եմ քնում:

- Տեսնենք,- համաձայնեց պապս ու գիրկն առաւ Նազանին:- Փորձենք: Քնի մէջ հո չի՞ ճանկռում:

- Ինչո՞ւ պիտի ճանկռի:

- Ո՞վ գիտէ:- Պապս մլաւող կատւի հետ վերմակի տակ մտաւ:- Երազում մէկ էլ տեսար կռիւ սկսեց ուրիշ կատուների հետ:

- Շոյիր նրան,- խորհուրդ տւեցի,- եւ չվախենաս, եթէ կայծեր նկատես: Իսկ դու ինչո՞ւ նաւ չսարքեցիր, գետեր, ծովեր չանցար, նոր հողեր չգտար: Եւ կամ ձիով, ոտքով չառաջացար: Գոնէ մի պստլիկ կղզի լինէր քո անունով:

- Ես կռւում էի,- ասաց պապս,- ճամփորդելու ժամանակ չկար:

- Կռւելով ճամփորդէիր:

- Կռւելով չեն ճամփորդում, էշի գլուխ: Կռւելով մեռնում են կամ ապրում: Աչքերը չռել է վրաս...

- Խոսիր հետը, պապ, շոյիր գլուխը: Իսպանացիները, թուրքերը ո՞նց էին կռւելով ճամփորդում:

- Վարժապետիդ հարցրու: Մազերը բիզ-բիզ ցցւել են:

- Քորիր ականջի տակը:

- Վագրի պէս մռնչում է վրաս:

- Նազան,- ձայն տւեցի ես,- քեզ խելօք պահիր, Նազան:

- Վա՛յ ես քո ապուպապը,- ճչաց պապս ու նստեց անկողնում: Մթութեան մէջ, օդում, ես տեսայ Նազանի փայլող զոյգ աչքերը, յետոյ, քիչ անց, այդ աչքերը փայլում էին արդէն իմ վերմակի տակ: Ամբողջ մարմնով դողում էր Նազանը եւև անհանգիստ պոչով խուտուտում ոտքերս:

- Հո չճանկռե՞ց, պապ:

- Արիւնս հանեց, արիւնս... Իբր շատ արիւն ունէի՞: Ո՞ւր փախաւ: Քեզ մօտ չեկա՞ւ:

- Չէ,- խաբեցի ես ու շոյելով հանգստացնում էի գազազած կատւին:

Պապս վառեց լամպը, ձեռքն առաւ աւելը, խառնշտորեց վառարանի, մահճակալների, պահարանի տակն ու անկիւնները:- Ո՞ւր կորաւ, հը՞: Ո՞ւր կորաւ այդ լիրբ-անզգամը:

- Այ հեր, թող քնենք,- կողքի սենեակից դժգոհեց հայրս:- Ցերեկով առնում ես քունդ, գիշերով մեզ ես խանգարում:

- Ծերանոց յանձնեք ինձ ու ազատէք հոգիներդ,- քթի տակ խօսեց պապս,- գիշերները հանգիստ կը քնէք, ցերեկով էլ մի փոր կերակուր կը տնտեսէք: Վայ թէ հարստանաք:

- Ծերանոցն ի՞նչ է, պապ:

- Պետական տուն է՝ տաք, խաղաղ: Ոչ կատու կայ, ոչ շուն, միայն պառաւներ են: Ժամանակին ուտում ես, ժամանակին արտաքնոց գնում, ժամանակին քնում ես, ժամանակին մեռնում: Ձայն տուր կատւին՝ թող դուրս գա: Քեզ կը լսի:

- Նազան,- շշնջացի ես:

- Բարձր,- հրահանգեց պապս:

- Թո՛ւ,- լսւեց հօրս ձայնը,- սա հո տուն չէ՞: Դժոխքի բազար է:- Հողաթափերը քստքստացնելով՝ նա եկաւ, մտաւ մեր սենեակը եւ կանգնեց պապիս դիմաց: Ես առաջին անգամ նկատեցի, որ պապս ու հայրս նման են իրար: Նոյնն էին խոշոր քթերը, լայն ճակատները, փափլիկ մազերը, բարի աչքերը: Նոյնն էին, նոյնիսկ, ձախ ականջներին ի ծնէ ցցւած բշտիկները, որ օրւայ ընթացքում մի քանի անգամ կամ կարմրում էին, կամ սպիտակում: Նոյն սպիտակ շապիկ-վարտիքներից էին հագել, ու հասակներն էլ նոյնն էր, միայն թէ պապս աւելի կարճլիկ էր երեւում, որովհետեւ մէջքը թեթեւակի ծռւել էր:

- Տե՛ս,- արիւնոտ մատը հորս քթին դէմ արեց պապս,- տես, թէ ի՛նչ արեց այդ լիրբ-անզգամը:

- Բա իմ մատը ինչո՞ւ չեն կծում,- հարցրեց հայրս:

- Քո մատն ինչո՞ւ պիտի կծեն,- զարմացաւ պապս,- դու կողքի սենեակում կնոջդ հետ քնած չէի՞ր:

- Քնած էի՝ արթնացրիր: Մեծ մարդ ես, երեխայի պէս ճւճւում ես:

- Ձիւնը, սառնամանիքն էլ եմ ես հնարել: Գարունը որ ուշանում է՝ էլի ես եմ մեղաւոր: Իհարկէ, իհարկէ: Ծերանոց... Ամէն ինչում եմ ես մեղաւոր: Ծերանոց... Իսկ Վարդազար պապդ անմեղ-անմեղ է: Ու Արմէնակը, ու Յովսէփը: Քո մատը կծէր, դու էլ կճւճւայիր:

- Ո՞վ:

- Դու, էլ ո՞վ:

- Չէ, ասում եմ՝ ո՞վ, ո՞վ կծէր:

- Ով, ով, ով... Քունը գլխիդ է՝ չգիտես, թէ ինչ ես խօսում: Հոգեպահուստ օղի կունենաս՝ բեր, վերքս լւանամ:

Հայրս անխօս շուռ եկաւ, խոհանոց գնաց:

- Եւ երկու բաժակ,- բղաւեց պապս:- Ձայն տուր կատւին, էշի գլուխ:

- Նազան,- քիչ բարձր ձայնով կանչեցի ես ու ոտքերիս մէջ առայ կատւին, որ յանկարծ դուրս չգայ, չընկնի պապիս ձեռքը: Նազանի դողոցքն արդէն անցել էր, մարմինը փոքրացել էր, թուլացել, եւ ուր որ է պիտի սկսւէր մռմռոցը:

- Պապի,- ասացի կամացուկ,- եթէ գտնես Նազանին, ի՞նչ պիտի անես:

- Փսլնքոտ դունչը պիտի պաչեմ: Բա դու ի՞նչ էիր կարծում:

- Կարծում էի՝ պիտի դնգստես կամ դուրս վռնդես:

- Չէր խանգարի դնգստել, բայց դուրս ո՞նց կը վռնդեմ: Մինչեւ առաւօտ թէ մնաց դրսում՝ արձան կը դառնայ: Տեսա՞ր, չասացի հաց, պանիր, թթու էլ բերի: Գլխի կընկնի՞:

- Գլխի կընկնի,- ասացի,- առաջին անգամը հո չի՞: Խաշած լոբի էլ ունենք, տապակած կարտոֆիլ էլ:

- Դէ ել, դէ ել,- հրամայեց պապս,- թուքդ կուլ ես տալիս, խեղդւում ես ու շարունակում ես մնալ պառկա՞ծ:

Զգուշօրէն, որպէսզի չարթնացնեմ Նազանին, ես ցած սահեցի մահճակալից ու արագ-արագ հագայ շալւարս, գուլպաներս, չստերս:

Վառարանի մի երեսը շիկացել էր արդէն, սենեակը լցւում էր տաքութեամբ: Խողովակների ներսում վնգոց կար, բայց դա քամին չէր, բոցն էր: Հիմա երեւի սառած ճնճղուկները, ագռաւները շրջապատել են մեր սնկաձեւ ծխնելոյզը եւ հաշւում են սառոյցի նման պաղ, սառոյցի նման մաքուր երկինքը մրոտող ծխասեան կայծերը: Ու գոլորշի է երեւի բարձրանում կտուրից, որ փաթաթւելով ծիրանիների, դեղձենիների տկլոր ճիւղերին, մինչեւ առաւօտ կը դառնայ եղեամ: Ու թափանցիկ եղեամի տակից առաւօտեան կը շողշողայ ծառի խեժը եւ կը խենթացնի ճնճղուկներին:

- Պապի, ինչո՞ւ է ճնճղուկի կտցած թութը ամենաքաղցրը լինում:

- Ճնճղուկի կտուցը մեղրոտ է:

Հայրս խոր ամանով լի թթու դրած կաղամբ բերեց, լոլիկ, վարունգ, տաքդեղ, խաշած լոբի, գլուխ սոխ, լաւաշ, պանիր, օղի, երկու բաժակ, շարեց սեղանին, յետոյ լաւաշները փռեց վառարանի վրայ, որ թարմանան, կակղեն: Թոնրի հոտ ընկաւ սենեակում, ու կապոյտ ծուխ բարձրացաւ, կուտակւեց առաստաղի տակ, դարձաւ ամպ:

- Թող բարի լոյս բացւի երկրի վրայ,- ասաց պապս ու խմեց իր բաժին օղին:- Տան կատու է,- ասաց շրթները լպստելով,- մաքուր անասուն: Ինչ մենք ենք ուտում, այն էլ ինքն է ուտում: Վախենալու ի՞նչ կայ:

Ես վրայ պրծայ թթու դրած լոլիկներին, վարունգներին: Խոշոր, դեղին տաքդեղները լիքն էին թթւի ջրով: Ատամներով ծակում էի տաքդեղի միսը, խմում էի աղի, թթու, կծու, հոտաւետ հիւթը ու հարբում էի, որովհետեւ հարբում էին նաեւ պապս, հայրս: Բռունցքի հարւածով հայրս ջնջխեց սոխի շեկլիկ գլուխը, փռշտաց, յետոյ ես փռշտացի, յետոյ պապս, ու քանի դեռ սոխի կծւութիւնը լողում էր օդում, մենք հերթականութեամբ կամ միասին փռշտում էինք ու արտասւում:

- Օխա՜յ,- հաճոյքով փորը թփթփացրեց պապս,- աղիքներս տաքացան:

- Ձի տւեք ինձ,- բղաւեց հայրս,- ձի տւէք ինձ, որ գնամ, գնամ...

- Պայտած, թամբած ձին հրեն խրխնջում է բակում,- ասաց պապս:- Կոլումբոս, Մագելան, Միկլուխօ-Մակլայ, Պրժեւալսկի. դու ո՞ր մէկն ես:

- Դրանց հե՛րն էլ անիծած...

- Ապրես: Հերթից դուրս՝ քո կենացը:

- Էլի խենթացա՞ք,- հազիւ լսւեց մօրս ձայնը:

- Ձա՛յնդ,- սաստեց պապս:

- Ձա՛յնդ,- բղաւեց հայրս ու սկսեց երգել՝ սեղանի անկիւնը դարձնելով դհոլ:- «Ալ էղնիմ, ալ էղնիմ, դոշիդ վրայ խալ էղնիմ: Թուշդ պաչեմ զօր-գիշեր, ես քո սիրած եարոն եմ»:

- «Աա՜լ է՜էղնիմ,- ձայնակցեց պապս,- ալ էղնիմ, թուշդ պաչեմ զօր-գիշեր, ես քո սիրած եարոն եմ»: Ի՞նչ ես վեր ընկել, էշի գլուխ, պարիր... «Ես քո սիրած եարոն եմ»...

Ես պատուհանի մօտ քաշեցի մահճակալս, որ տեղ բացւի, ու սկսեցի պարել: Հայրս շարունակում էր երգել ու խփել սեղանին, իսկ պապս ծափ էր զարկում ու ճտտացնում էր մատներով, յետոյ չդիմացաւ, ինքն էլ ելաւ պարելու:

- Հո՛պ, հո՛պ, հո՛պ,- փնչացնում էր պապս,- հիմա կը մեռնեմ ուրախութիւնից:

- Մարդ ուրախութիւնից պիտի մեռնի, բա՜,- վրայ բերեց հայրս:- Վշտից էլ մարդ կը մեռնի՞: Ձի տւէք ինձ, ձի տւէք ինձ...

- Այ թէ ինչ տաք տուն ունենք,- հպարտացաւ պապս, երբ քրտինքը թացացրել էր ճակատը, կուրծքը,- իսկ դու, էշի գլուխ, կղզի էիր ուզում, նաւ, տաք երկրներ: Հո՛պ, հո՛պ, հո՛պ:

- Տաք երկրներ դու էիր ուզում,- ասացի ես հեւալով:- Մոռացա՞ր, հայհոյում էիր Վարդազարին, Արմէնակին, Յովսէփին:

- Շատ էլ՝ ուզում էի: Շատ էլ՝ հայհոյում էի: Տարիքս առած մարդ եմ, ինձ ներելի է: Դո՞ւ ինչու էիր կղզի ուզում:

- Մեր տունը կղզի չէ՞,- հարցրեց հայրս:

- Կղզին ո՞րն է,- ոգեւորւեց պապս, երկիր է:

- Ամենատաք երկիրն է,- աւելացրեց հայրս ու միացաւ մեզ:

- Ու ամենահարուստ,- ասաց պապս:

- Երանի մեզ,- լսւեց մօրս ձայնը:

- Ձա՜յնդ,- բղաւեց պապս:

- Ձա՜յնդ,- բղաւեց հայրս:

Հիմա պարում էինք երեքով՝ պապս, հայրս, ես: Մեր ոտքերի տակ ճոճւում էր յատակը, մեր վայրենի պարից ցնցւում էր սեղանը, ճռճռում էր հին պահարանը, գլորւում էր օղու դատարկ շիշը, իսկ նոր օրւայ լոյսը, որ քսւել էր պատուհանի ապակիներին, չէր համարձակւում, չէր համարձակւում ներս մտնել։

Յարակից լուրեր

  • Երիցմանկան արցունքները
    Երիցմանկան արցունքները

    ...Ես հիմա չեմ կարող պատմել այնպէս հրաշալի, ինչպէս Շահէնն ինքը պատմեց Երիցմանկանց եկեղեցու մասին, որ անակնկալ յայտնւել էր հայդուկների նահանջի ձիւնոտ, անտառոտ, կիրճ ու ձորոտ ճանապարհին:

  • Ռուբէն Յովսէփեանի կենսագրականը
    Ռուբէն Յովսէփեանի կենսագրականը

    Հոկտեմբերի 27-ին, կարճատեւ հիւանդութիւնից յետոյ, 77 տարեկան հասակում կեանքից հեռացաւ ճանաչւած գրող-արձակագիր, կինոդրամատուրգ, հրապարակախօս, թարգմանիչ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ, հաւատաւոր գաղափարական Ռուբէն Յովսէփեանը:

  • Ռուբէն Յովսէփեան.- «Եթէ կեանքիդ պատմութիւնը կրկնւում է, նշանակում է՝ սխալ ես ապրել»
    Ռուբէն Յովսէփեան.- «Եթէ կեանքիդ պատմութիւնը կրկնւում է, նշանակում է՝ սխալ ես ապրել»

    Վերահրատարակում ենք «yerkir.am»-ի 2014-ի յունւարի 27-ի հարցազրոյցը Ռուբէն Յովսէփեանի հետ:
    «Մի ժամանակ կարծում էի, թէ արագիլներն են գարուն բերում: Կանգնում էի մեր բակում, ցեխոտ մատներով սուլում ու ողջունում էի նրանց գալուստը: Պապս ասում էր՝ գարունը ընկնում է երկնքից, Աստծու տւածն է»,- իր պատմւածքներից մէկում /«Արագիլները վերադարձան»/ գրում է արձակագիր Ռուբէն Յովսէփեանը:

  • ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսեանը ցաւակցական հեռագիր է յղել Ռուբէն Յովսէփեանի մահւան կապակցութեամբ
    ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսեանը ցաւակցական հեռագիր է յղել Ռուբէն Յովսէփեանի մահւան կապակցութեամբ

    ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսեանը հոկտեմբերի 27-ին ցաւակցական հեռագիր է յղել Յովսէփեանների ընտանիքին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ, գրող, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ եւ հասարակական-քաղաքական գործիչ Ռուբէն Յովսէփեանի մահւան կապակցութեամբ:

  • Դուն ճիշտ ես, ազնիւ ընկեր
    Դուն ճիշտ ես, ազնիւ ընկեր

    Կարօ Արմէնեանը «ֆէյսբուք»-ում գրում է.
    ՀՅԴ 29-րդ Ընդհանուր ժողովի բովին մէջ, մենք յամենայնդէպս ժամանակ գտանք վիճելու հին եւ նոր ուղղագրութիւններուն մասին՝ թեր ու դէմ պատճառաբանութիւններով: Դադարի պահ մըն էր Ծաղկաձորի Գրողներու միութեան հանգստի տան ճաշարանի իր սեղանին առջեւ, դէմ-դիմաց:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։