Հա

Ազգային

11/08/2014 - 10:10

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Սասունին օգնութեան փութացող հայ ֆեդայիներու «Որսկան» խումբին ողբերգութիւնը

29 յուլիսի 1904-ի թւակիր հեռագիր մը, որ Թաւրիզի վրայով Թբիլիսիէն Ժնեւ՝ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ին ուղարկւած էր, հետեւեալը կը տեղեկացնէր.
Ռուս-թուրքական սահմանին վրայ, Կարսի մերձակայ Օլթիի շրջանին մէջ, Թբիլիսիսէն եւ Երեւանէն հաւաքւած ու Սասունի օգնութեան փութացող հայ յեղափոխականներու 61-հոգանոց «Որսկան» արշաւախումբը երկու կրակի մէջ յայտնւեցաւ: Մէկ կողմէ թուրք սահմանապահներն ու անոնց զօրակցող քրդերը, իսկ միւս կողմէ ռուս սահմանապահ ուժերը «գործակցութեան» ձեռք երկարեցին իրարու եւ անխնայ կոտորածի ենթարկեցին հայոց քաջերը:

(15/28 յուլիսի 1904)

Ն.

29 յուլիսի 1904-ի թւակիր հեռագիր մը, որ Թաւրիզի վրայով Թբիլիսիէն Ժնեւ՝ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ին ուղարկւած էր, հետեւեալը կը տեղեկացնէր.
«Հայ յեղափոխականների երկու խումբ, բաղկացած 61 հոգուց, որոնց թւում եւ մի հասակաւոր քահանայ, մի բժիշկ, վիրաբոյժ, Մոսկւայի համալսարանի երկու ուսանող եւ բաւականաչափ ուրիշ ինտելիգենտ անձինք, յուլիսի 15/28ի գիշերը կռւի են բռնւում՝ Զարդանիս գիւղի աւերակների մօտ, Էրզրումի վիլայէթում, թուրք սահմանապահ զինւորների եւ քրդերի հետ: Հայդուկները՝ բաժանւած երկու խմբի, մի վիրաւոր տալով եւ բազմաթիւ զոհեր առնելով թշնամուց՝ կռւում են մինչեւ կէսօր:
«Այդ ժամանակ Օլթիի շրջանի ռուսական սահմանագլխից՝ կոզակներ, պլաստուններ եւ սահմանապահ զինւորներ, թւով աւելի քան 300 հոգի, հրամանատար Բիկովի (Պեքոֆ) եւ մի քանի օֆիցերների (սպաներ) առաջնորդութեամբ, մտնում են թուրքաց հողը, շրջապատում հայկական խումբը եւ տեղում խիստ կրակ:
«Հայերը՝ չնայելով իրենց յաջող դիրքերին, ոչ մի գնդակ չեն արձակում ռուսների վրայ եւ շարունակում են կռիւը թուրքերի հետ: Քիչ անցած՝ ուղարկում են մի պատգամաւոր ռուսների մօտ եւ բացատրելով իրենց կռւի նպատակը՝ խնդրում են դադարեցնել հրացանաձգութիւնը: Պատգամաւորը կալանաւորւում է: Ուղարկւում է երկրորդը: Նրա հետ՝ միեւնոյն վարմունքը: Ապա քահանան՝ մի ձեռքին խաչ, միւսում սպիտակ դրօշակ, դիմում է դէպի ռուս զօրքերը, բայց դեռ տեղ չհասած՝ ստորաբար գնդակահար է լինում ռուսներից: Ի վերջոյ, ինքը խմբապետը իր ընկերներով սպիտակ դրօշակը պարզած, իբրեւ վերջին փորձ, շարժւում է դէպի ռուսները, բայց սրանք նրան էլ գնդակահար են անում ընկերների հետ: Մնացածները ստիպւած են լինում փախուստ տալ: Ռուսաց կոզակները անպատմելի անգթութիւններ են կատարում: Մանրամասները՝ նամակով»:
Ահա այսպէ՛ս արձանագրւեցաւ, 110 տարիներ առաջ, յուլիս 1904-ի այս օրերուն, հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարին արիւնալի պատմութեան ամենէն դառն ու ողբերգական էջերէն մէկը:
Ռուս-թուրքական սահմանին վրայ, Կարսի մերձակայ Օլթիի շրջանին մէջ, Թբիլիսիսէն եւ Երեւանէն հաւաքւած ու Սասունի օգնութեան փութացող հայ յեղափոխականներու 61-հոգանոց «Որսկան» արշաւախումբը երկու կրակի մէջ յայտնւեցաւ: Մէկ կողմէ թուրք սահմանապահներն ու անոնց զօրակցող քրդերը, իսկ միւս կողմէ ռուս սահմանապահ ուժերը «գործակցութեան» ձեռք երկարեցին իրարու եւ անխնայ կոտորածի ենթարկեցին հայոց քաջերը:
Առաջին անգամը չէր, որ սահմանը կտրող դաշնակցական ֆեդայիները թուրքական եւ քրդական յարձակումի կենթարկւէին: Բայց, առաջին անգամն էր, որ ռուս սահմանապահները այդ աստիճան մոլուցքով եւ դաւադրական ոգիով կռնակէն կը դաշունահարէին բացառապէս թրքական բռնատիրութեան դէմ զէնք բարձրացուցած հայ յեղափոխականները:
Ընդհանրապէս, հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման համար ծանրակշիռ, այլեւ մահացու հարւածներու ժամանակաշրջան մը եղաւ 1904-ի ամառը: Մայիսի վերջերուն Սասնոյ երկրորդ ապստամբութիւնը օրհասական դրութեան մէջ էր: Ֆեդայիներու ղեկավար դէմքերէն Հրայր-Դժոխք եւ Վահան զոհւած էին: Անդրանիկ, Գէորգ Չաւուշ, Սեբաստացի Մուրադ, Սեպուհ եւ Սասնոյ լեռներու անպարտելի միւս բոլոր հերոսները, աւելի քան 20 հազար տեղահան դարձած մեր ժողովուրդին գլուխն անցած, նահանջի դիմած էին թուրքական եւ քրդական անհամեմատօրէն գերակշիռ զօրքերու յարձակման ու ճնշման տակ:
Հայոց քաջերուն առաջնորդութեամբ Սասնոյ ժողովուրդը իջաւ Մշոյ դաշտ՝ միջազգային պաշտպանութիւն պահանջելով մեծապետական Եւրոպայէն: Բաղդատած անցեալի նմանօրինակ դիմումներուն, 1904-ին եւրոպական մեծ տէրութեանց հիւպատոսական միջամտութիւնները համեմատաբար աւելի ազդու եղան եւ որոշ չափով սանձեցին Համիդի ջարդարար ախորժակները՝ փրկելով տեղահան անզէն հայութիւնը ստոյգ բնաջնջման վտանգէն: Իսկ ֆեդայական ուժերն ու անոնց միացած բազմահարիւր հայ զինեալ երիտասարդները շարունակեցին կռիւը՝ հայոց յեղափոխական ուժը ի սպառ ջլատելու ելած թուրքական զօրքերու եւ քրդական հրոսակախումբերու դէմ:
Քաղաքական այս շրջագիծին մէջ, Որսկան խումբին վիճակւած եղերական վախճանը եկաւ հաստատելու, թէ Սասնոյ դէմ Համիդի նախաձեռնած ընդհանուր յարձակողականը որոշապէս քաջալերւած էր ցարական իշխանութեանց հայահալած քաղաքականութեան սաստկացումէն, որուն բարձրակէտը եղաւ 1903-ին հրապարակւած հայոց եկեղեցապատկան կալւածները բռնագրաւելու ցարական հրամանագիրը:
Համիդ, փաստօրէն, ունէր այն երաշխիքը, թէ ցարական իշխանութիւնը այս անգամ պիտի չուզէր խոչընդոտել հայոց յեղափոխական ողնաշարը փշրելու իր քայլերը: Այդ ինքնավստահութեամբ ալ, Համիդ շուրջ 20 հազար զօրք եւ քրդական հրոսակներ արձակեց Սասնոյ քաջարի հայորդիներուն եւ ֆեդայիներուն վրայ: Միաժամանակ, շարժման մէջ դրաւ Վասպուրական աշխարհի տարածքին իր ուժերը, որպէսզի նաեւ կարենայ կանխել Վանի Դաշնակցութեան մարտական ուժին օգնութիւնը՝ պաշարւած Սասունին:
Ահա՛ այս խորապատկերին վրայ՝ «Որսկան» խումբին ողբերգութիւնը, իր ամբողջական տարողութեամբ, տեսանելի եւ հասկնալի կը դառնայ:
Արշաւախումբին կազմութիւնը, փաստօրէն, կարտայայտէր ամբողջ կովկասահայութիւնը համակած յեղափոխական վճռականութեան ալեկոծումը: Հայոց ազատագրական շարժման միջնաբերդ Սասունը վտանգւած էր եւ անհրաժեշտ էր փութալ դէպի պաշարւած հայոց արծւաբոյնը: Հայ երիտասարդութիւնը ոտքի ելած էր՝ Անդրանիկին օգնութեան հասնելու...
Արշաւախումբին նախաձեռնողները վստահ էին, որ 61 մարտիկներով պիտի կարենային յաղթահարել սահմանը անցնելու ճամբուն թուրքական եւ քրդական խոչընդոտները, որովհետեւ 1903-ի վերջերուն, «Որսկան» խումբի երկու ղեկավարներէն Թորգոմը (Թուման Թումեանց) յաջողած էր, իր «Մրրիկ» խումբով, կտրել միեւնոյն ճամբան եւ առանց կորուստի, կռիւ մղելով, հասնիլ Սասուն, ընդհանուր խանդավառութեան ու ինքնավստահութեան ալիք բարձրացնելով հաւասարապէս թէ՛ ժողովուրդին, եւ թէ՛ ֆեդայիներուն մօտ:
«Որսկան»-ի հայդուկները ոչ միայն լաւապէս զինւած էին, այլեւ իրենց հետ Սասուն կը տանէին մեծաքանակ փամփուշտ: Արշաւախումբը բաժնւած էր երկու մեծ խումբի: Առաջինին հրամանատարն էր Թորգոմ, իսկ երկրորդին հրամանատարը Որսորդն (Գէորգ) էր: Երկուքն ալ երիտասարդ, զինւորական պատրաստութեան տէր եւ ֆեդայական կռւի մէջ փորձառու մարտիկներ էին: Արշաւախումբին մաս կը կազմէին նաեւ երկու բժիշկ ու Տէր Ղազար յիսնամեայ քահանան:
Փաստօրէն արշաւախումբը ամբողջապէս պատրաստ էր դիմագրաւելու սահմանին թուրքական կողմը իրեն սպասող դժւարութիւններն ու վտանգները: Նախատեսած չէր, սակայն, ռուսական դաւադրութեան եւ մեղսակցութեան գործօնը: Եւ ճիշտ կռնակէն ստացւած այդ հարւածն էր, որ աւելիով ծանրակշիռ դարձուց «Որսկան»-ի հերոսական ֆեդայիներուն վիճակւած ողբերգութիւնը:
Թէ՛ Միքայէլ Վարանդեան, թէ՛ Սիմոն Վրացեան, եւ թէ՛ Արամ, «Որսկան» արշաւախումբի ողբերգութեան անդրադարձող իրենց վկայութեանց եւ յուշերուն մէջ, առանձին շեշտով եւ մանրամասնութեամբ կը նկարագրեն ռուս սահմանապահ ուժերու հրամանատարին՝ Պեքոֆի հրահանգով կոզակներու գործած կատաղի յարձակումը հայ ֆեդայիներուն վրայ: Թուրք եւ քուրդ զօրքին դէմ խիզախօրէն կռւող հայ յեղափոխականները անակնկալօրէն կրակի տակ ինկան նաեւ իրենց թիկունքէն: Ռուս զօրքին վրայ կրակելու վարանեցան՝ յուսալով եւ սպասելով, որ ռուս սահմանապահ հրամանատարը կանդրադառնայ իր սխալին ու կը դադրեցնէ թուրքերու եւ քրդերու դէմ կռւող հայ մարտիկները այդպէս դաւադրաբար կռնակէն դաշունահարելու մեղսակցութիւնը:
Պատահեցաւ ճիշտ հակառակը: Որքան ֆեդայիները իրենց կռիւը կենտրոնացուցին թուրքերուն ուղղութեամբ, այնքան «համարձակ» դարձան ռուս սահմանապահները: Թորգոմ երեք անգամ բանագնաց, վերջինը՝ Տէր Ղազարը ուղարկեց ռուս հրամանատար Պեքոֆին մօտ, որպէսզի ռուս զօրքին նկատմամբ հայ յեղափոխականներուն ունեցած համակրանքը փոխանցէ եւ ռուսներուն չէզոքութիւնը ապահովէ թուրքական զօրքի հետ բռնկած կռւի ընթացքին: Բայց, ոչ միայն բանագնացները կալանաւորւեցան ու սպանւեցան (Տէր Ղազար ճերմակ դրօշն ու խաչը ձեռքին ուղղակի սպանւեցաւ), այլեւ մինչեւ ուշ երեկոյ տեւած կռիւներէն արդէն ուժասպառ դարձած հայ մարտիկները, երբ Թորգոմի առաջնորդութեամբ ճերմակ դրօշ բարձրացնելով՝ սկսան առաջանալ դէպի ռուս սահմանապահները, Պեքոֆ հրահանգեց անխնայ կրակել անձնատւութեան դրօշ բարձրացուցած հայ մարտիկներուն վրայ:
Այդպէ՛ս՝ ռուս կոզակներու կրակին տակ զոհւեցան Թորգոմ եւ իր 10-12 ընկերները, որոնք չուզեցին հաւատալ, թէ ռուսը մեղսակից էր թուրքին...
Արշաւախումբին մէջ գտնւեցան նաեւ մարտիկներ, որոնք կռիւ մղելով՝ կրցան ճեղքել թուրք¬ռուսական պաշարումը եւ փրկւիլ:
«Որսկան» արշաւախումբի մնացեալ ֆեդայիները, որոնք շարունակեցին թուրքերու դէմ կռիւը, անգութօրէն կոտորւեցան, երբ երեկոյեան ժամը 7-ին ռուսեւթուրք զօրքերը միացեալ գրոհով մը յարձակեցան հայոց դիրքերուն վրայ:
Աւելի՛ն՝ Պեքոֆ եւ իր զինւորները բարբարոսաբար պղծեցին զէն ի ձեռին ինկած հայ ֆեդայիներու դիակները...
Հարւածը շատ ծանր եղաւ:
Ցնցւեցաւ ողջ հայութիւնը:
Ամէն կողմէ բարձրացան «վրէժ» պահանջող ձայներ:
ՀՅԴ Կարսի Կենտրոնական կոմիտէի որոշումով, քանի մը շաբաթ ետք, 1904-ի օգոստոսի 31-ին, Օլթիի մէջ Պեքոֆ իր արդար պատիժը ստացաւ եւ ահաբեկւեցաւ՝ դաշնակցական ահաբեկիչ Համօ Ջամփոլադեանի արձակած ատրճանակի երեք փամփուշտներով:
Անշուշտ, մեծ էր ռուս հրամանատարին՝ Պեքոֆի անձնական պատասխանատւութեան բաժինը, բայց շատ աւելի ծանրակշիռ էր եւ հեռահար հետեւանքներ ունեցաւ Ցարական Ռուսաստանի շրջադարձը՝ դէպի հակահայ քաղաքականութիւն, որ 1909-ին յանգեցաւ Դաշնակցութեան «մաքրագործման» փորձին՝ արեւելահայ մտաւորականութեան եւ ազգային¬քաղաքական գործիչներու սերուցքը բանտերը նետելով...
Իսկ աւելի ահաւորն այն է, որ «Որսկան» խումբի սպանդին այդպիսի՛ մոլուցքով՝ միացեալ ուժերով գրոհի ձեռնարկած ռուսեւթուրք սահմանապահ զօրքերու «գործակցութիւն»-ը նախադէպ ստեղծեց հայոց ժամանակակից պատմութեան քաղաքական ամենէն դառն ու դաժան պատուհասին համար, որ թուրքեւռուս մեծապետական ուժերու հակահայ մեղսակցութիւնն է:
Հայ Դատին տապարի հարւած հասցնող մեծագոյն մեղսակցութիւնը արձանագրւեցաւ 1920 թւականին, երբ Լենին¬Քեմալ միացեալ գրոհը երկու կրակի մէջ առաւ ու կործանեց Հայաստանի անկախութիւնը:
Մինչեւ մեր օրերը կը թեւածէ ռուսեւթուրք հակահայ մեղսակցութեան ուրւականը եւ հայ քաղաքական միտքը իր մեծագոյն անտեսումներէն մէկը կը գործէ, երբ մտահան կընէ 1904-ի յուլիսին պաշարւած Սասունին օգնութեան փութացող «Որսկան» խումբին դէմ գործւած սպանդով սկսած եւ պարբերաբար պարզւած թուրքեւռուս «գործակցութեան» հայակործան դասերը:
Ռուսեւթուրք միեւնոյն մեղսակցութեան նորագոյն դրսեւորումներէն է Հայաստանի ու յատկապէս Արցախի դէմ Ադրբեջանը զինելու եւ արիւնալի նոր բախումի մը հաւանականութիւնը սրելու ռուսական մերօրեայ քաղաքականութիւնը:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։