Հա

Ազգային

08/06/2013 - 10:25

Հայկական երաժշտութեան հմայքն ու ջերմութիւնը

Ն.

alt106 տարի առաջ, մայիսի 22-ին, Օսմանեան կայսրութեան հայահոծ Պարտիզակ աւանում (Նիկոմիդիա), լոյս աշխարհ եկաւ հայկեան հանճարի երաժշտական շնորհներով օժտւած մի մանուկ, որը թէեւ միայն 40 տարի ապրեց ֆիզիկապէս, բայց իր Գուրգէն Ալեմշահ անունով եւ երաժշտական բարձրարժէք ստեղծագործութեամբ՝ հայոց սերունդներին եւ ընդհանրապէս երաժշտասէր մարդկութեանը կտակեց հայկական երգարւեստի ու երաժշտութեան հմայքն ու ջերմութիւնը տարածող անկորնչելի մի ժառանգութիւն:
Ալեմշահը եղաւ եւրոպական բեմերի փնտրւած աստղը, որը ամենուր անկրկնելի հնչեղութեամբ լսելի դարձրեց հայ երգն ու երաժշտութիւնը՝ ամենապահանջկոտ ունկնդիրներին ու քննադատներին գրաւելով հայ ոգեղէն երաժշտութեան դիւթանքով:

Գուրգէն Միքայէլի Ալեմշահը միաժամանակ երաժիշտ-երգահան էր, երգչախմբի խմբավար եւ բեմադրիչ: Հակառակ իր կարճատեւ ստեղծագործական կեանքին՝ Ալեմշահը յաջողեց ոչ միայն ինքնուրոյն եւ մեծարժէք ստեղծագործութիւններով հարստացնել հայկական երաժշտութեան բազմադարեայ գանձարանը, այլեւ՝ կազմել, պատրաստել ու միջազգային համբաւի առաջնորդել իր ղեկավարած երգչախումբը՝ Փարիզի «Սիփան-Կոմիտաս»-ը:
Նախնական ուսումը ստացել էր Բերայի «Մխիթարեան» վարժարանում: 1918 թւականին ընդունւել էր Վենետիկի «Մուրադ-Ռաֆայէլեան» վարժարանը, որից շրջանաւարտ է դարձել 1923 թւականին՝ փոխադրւելով Միլանօ՝ հետեւելու համար Ջ. Վերդիի անւան հեղինակաւոր երաժշտանոցի բարձրագոյն ուսմանց:
Տորոնտոյի (Կանադա) «Մխիթարեան» Շրջանաւարտից միութեան կայքէջի վկայութեամբ՝ «Մուրադ-Ռաֆայէլեան» վարժարանում իր աշակերտութեան շրջանից իսկ, Գուրգէն Ալեմշահը ուշադրութիւն գրաւեց որպէս դաշնամուրի շնորհալի նւագող: Դաշնամուրի ուսուցիչ ունեցաւ պրոֆ. Ձիարդային: Կենսագիրների վկայութեամբ՝ «Ազգային տօների եւ տարւայ վերջի հանդէսների առիթով, երբ վարժարանի «Տիեպոլեան» դահլիճում տրւում էին համերգներ՝ Աւրելիանօ Պոնցիլակուդ մայեստրոյի ղեկավարութեամբ, Գուրգէնն իր դաշնամուրի ընկերակցութեամբ զարդն էր այդ գեղեցիկ հանդէսների»:
Միլանոյի երաժշտանոցում եւս, ուսուցիչ ունենալով ժամանակի հռչակաւոր վարպետներ՝ Բիծծետտին, Ռոսսիին եւ Պարիբէնին, Գուրգէն Ալեմշահն արժանացաւ բոլորի սքանչացմանը եւ քաջալերանքին: «Երաժշտանոցի ուսուցիչները իր մասին արտայայտւել են միշտ գնահատական խօսքերով՝ իրենց արեւելքցի այդ աշակերտի մէջ տեսնելով բացառիկ կարողութիւն, ներշնչման եզակիութիւն եւ նիւթն ընդլայնելու արտասովոր յատկութիւն, որ գիտէր «եւրոպական տեխնիկա»-ին խառնել արեւելեան վառվռուն երեւակայութեան երանգները եւ ժողովրդական մոտիւները»:
1930 թւականին երաժշտի բարձրագոյն տիտղոսներով Միլանոյի երաժշտանոցը աւարտելով՝ Գուրգէն Ալեմշահը հաստատւեց Փարիզում, ուր իր ստեղծագործական բեղուն գործունէութեան կողքին՝ ձեռնարկեց «Կիլիկիա» երգչախմբի կազմութեանը եւ գեղարւեստական պատրաստութեանը՝ մի քանի տարւայ ընթացքում այն վերածելով ֆրանսահայ համայնքի հպարտութեան առիթի: Միաժամանակ, երաժշտութեան եւ դաշնամուրի ուսուցիչ նշանակւեց ինչպէս Սեւրի «Մուրադեան» վարժարանում, նոյնպէս եւ Փարիզի իտալական միջնակարգ վարժարաններում: 1933 թւականին որպէս անդամ ընտրւեց Ֆրանսիայի Երաժշտական հեղինակների, երգահանների եւ խմբագիրների ընկերակցութեան: Այդ տարիներում, Ժան Վալդոն ծածկանունով, Ալեմշահն ստեղծեց եւրոպական ներշնչանքով բազում գործեր, որոնք առաւելաբար երաժշտական դուէտ, եռեակներ... էին եւ լայն ժողովրդականութիւն գտան երաժշտասէրների մօտ:
1934 թ. յունիսի 2-ին Փարիզի հռչակաւոր Սալ Գաւոյում, աւելի քան հազար հայ եւ օտար հանդիսատեսների ներկայութեամբ, Գուրգէն Ալեմշահն իր երգչախմբով ներկայացրեց ինչպէս կոմիտասեան, նոյնպէս եւ իր սեփական ստեղծագործութիւններով տպաւորիչ համերգ, որի ընթացքում առաջին անգամը լինելով՝ ներկայացւեցին նրա «Արեւելեան գիշերներ»-ն ու «Աւարայրի պատերազմը» կոթողական գործը:
1935 թ. Ալեմշահն աւարտեց եւ հանրութեանը ներկայացրեց իր առաջին հայերէն երաժշտախառն խօսուն ժապաւէնը՝ «Հայկական հարսանիք»-ը, որը ռումբի ուժգնութեամբ ներգործութիւն ունեցաւ հայ երաժշտասէր հասարակութեան վրայ: Ոչ միայն Փարիզի եւ ֆրանսիական այլ քաղաքների հայութիւնը, այլեւ Եւրոպայի տարածքում ապրող հայօջախներից մինչեւ Միջին Արեւելքի հայահոծ համայնքներն ու ԱՄՆ-ի հայութիւնը, հայրենաբաղձութեան իրենց ծարաւը յագեցրեցին հայ ժողովրդական երգն ու հոգեւոր երաժշտութիւնը պաստառ բարձրացրած այս մեծարժէք ստեղծագործութեամբ:
Մի յիշարժան նւաճում եւս Ալեմշահի անւանը կապւեց յաջորդ տարի, 1936 թւականին, երբ Մխիթարեանների Վենետիկի «Մուրադ-Ռաֆայէլեան» վարժարանի հիմնադրութեան հարիւրամեակի առիթով Գուրգէն Ալեմշահը իր նւագախմբով համերգներ տւեց ինչպէս վարժարանի դահլիճում, նոյնպէս եւ Վենետիկի Սուրբ Մարկոս հրապարակում՝ իր գեղարւեստական բարձրորակ ելոյթով գերելով հանրութեանը: Առաջին անգամը լինելով՝ այդ առթիւ հնչեց Ալեմշահի «Հեքիաթ» համերգային պոէման. նաեւ՝ կոմիտասեան գործերի կողքին՝ ներկայացւեցին Ալեմշահի ստեղծած ժողովրդական երգերը:
1937 թւականին, Փարիզում կայացած Ժողովուրդների երաժշտութեան մրցահանդէսի ընթացքում, Գուրգէն Ալեմշահի «Հայկական հարսանիք» ստեղծագործութիւնը արժանացաւ 2-րդ բարձրագոյն մրցանակի: Այնուհետեւ կարճ ժամանակ անց «Ալագեազ» երգչախումբը ղեկավարելուց յետոյ՝ 1939 թւականից մինչեւ իր վաղաժամ վախճանը՝ 1947 թւականի դեկտեմբերի 14-ը, Ալեմշահը կազմեց եւ ղեկավարեց «Սիփան-Կոմիտաս» երգչախումբը:
Որպէս խմբավար եւ երաժշտական ղեկավար՝ Գուրգէն Ալեմշահը համերգներով շրջագայեց Ֆրանսիայի, Իտալիայի եւ 1947 թւականին ԱՄՆ-ի տարածքում՝ աշխարհով մէկ կատարելով Կոմիտասի, Սպենդիարեանի, Չուխաճեանի, Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի, Արմէն Տիգրանեանի եւ այլոց ստեղծագործութիւնները: Ամերիկեան իր շրջագայութեան ընթացքում էր, 1947 թ., որ Դիտրոյտում սրտի կաթւածը անսպասելիօրէն վերջ տւեց անխոնջ եւ ի վերուստ հայ երաժշտական հանճարի շնորհներով օժտւած մեծն Գուրգէն Ալեմշահի կեանքին:
Ալեմշահը իրենից թողել է գեղարւեստական հարուստ ժառանգութիւն, որը մինչեւ մեր օրերը իր հմայիչ ջերմութիւնն է տարածում հայկական երաժշտական կեանքում:
Իր մեծահռչակ երգերի շարքում են՝ «Բուխարիկ»-ը, «Իմ երգը», «Ես սիրեցի», «Իմ եարը», «Աղւորներուն», «Նազերով», «Ծաղիկ էի», «Իղձ», «Սիրելիս»:
Սիրւած եւ միշտ մեկնաբանւող խմբերգեր են Ալեմշահի ստեղծագործած «Իմ հեռաւոր հայրենիք»-ը, «Հայաստան»-ը, «Անուշիկ եարջան»-ը, «Մեր պարտէզում», «Հունձք»-ը եւ «Բլբուլն Աւարայրի»-ն:
Սիմֆոնիկ նւագախմբի համար Ալեմշահի ստեղծած գործերից են՝ «Արեւելեան գիշերներ»-ը, «Հեքիաթ»-ը, «Երկու պատմւածք հազար ու մէկ գիշերներէն»-ը եւ «Աւարայրի պատերազմը»:
Յիշատակելի են նաեւ Ալեմշահի մշակած մէկ գործողութեամբ երաժշտական պատկերները, ինչպէս՝ «Վարդավառ»-ը եւ «Ծովինար»-ը:
Գուրգէն Ալեմշահի ծննդեան 106-րդ տարեդարձին նւիրւած այս հակիրճ վկայութիւնը արժէ եզրափակել նրա մարդկային արժանաւորութեան մասին հետեւեալ վկայութեամբ, որը լոյս տեսաւ հայ մեծ երաժշտի մահւան առիթով՝ «Յառաջ» օրաթերթի 1947 թւականի դեկտեմբերեան համարի էջերում.
«Մարդն էր՝ սիրուն ու կորովի, սրտով վեհանձն եւ նկարագրով ազնւական, ընկերական ու միշտ լաւատես: Կեանքի հիմնական արժէք կը դաւանէր բարին ու գեղեցիկը: Կատարելագործւած արւեստագէտ մըն էր, տէրն էր՝ մեր արւեստին, խորապէս ուսեալ եւ լայնօրէն օժտւած: Խորապէս համոզւած հայ երգի անշփոթելի գոյութեան ու անփոխարինելի գեղեցկութեան, իր հեղինակութիւնները մնայուն կոթողներ են իր դաւանանքին եւ արտայայտութեան նուրբ, զգայուն եւ պայծառ ներշնչումին»:
Ալեմշահի «Ես սիրեցի» գործն ըմբոշխնելու առիթն ընձեռել են սոպրանօ Մարգարիտա Թերզեանը եւ դաշնակահար Կարէն Յակոբեանը՝ համացանցում տեղադրւած իրենց կատարման հետեւեալ յղումով. http://www.youtube.com

(Արեւելահայերէնի վերածւած)

 

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։