Հա

Ազգային

22/09/2018 - 10:20

Արամների օրինակը պէտք է վարակիչ դառնայ մեր իշխանաւորների համար

«Ապառաժ»-ի զրուցակիցն է անւանի պատմաբան, հայագէտ, խմբագիր, ՀՅԴ Բիւրոյի նախկին անդամ, ՀՅԴ կուսակցութեան արխիւների գիտակ Երւանդ Փամբուկեանը: Նա hայոց պատմութեան եւ հայագիտութեան վերաբերեալ շուրջ երեք տասնեակ գրքեր է կազմել ու խմբագրել: Երւանդ Փամբուկեանի աշխատասիրութեամբ հրատարակւել է «Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար» խորագրով փաստաթղթերի ժողովածուի 10 հատորներ: 

«alikonline.ir» - «Ապառաժ»-ի զրուցակիցն է անւանի պատմաբան, հայագէտ, խմբագիր, ՀՅԴ Բիւրոյի նախկին անդամ, ՀՅԴ կուսակցութեան արխիւների գիտակ Երւանդ Փամբուկեանը: Նա hայոց պատմութեան եւ հայագիտութեան վերաբերեալ շուրջ երեք տասնեակ գրքեր է կազմել ու խմբագրել: Երւանդ Փամբուկեանի աշխատասիրութեամբ հրատարակւել է «Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար» խորագրով փաստաթղթերի ժողովածուի 10 հատորներ:

Երւանդ Փամբուկեանը վերջերս Արցախում էր՝ մասնակցելու իր կազմած «Արամ Մանուկեան. նամականի» գրքի Արցախեան շնորհանդէսին:

 

- Պարոն Փամբուկեան, «Արամ Մանուկեան. նամականի» ժողովածուի լոյս ընծայումը մեծ խանդավառութեամբ է ընդունւել հասարակական ու գիտական շրջանակներում: Կը խնդրէի ներկայացնէիք, թէ ինչպէ՞ս է այն իրականութիւն դարձել:

- Վերջին 15 տարիների ընթացքում իմ գլխաւոր զբաղմունքը «Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար» հատորների հրատարակումն էր: Այդ աշխատանքի համար ամէն տարի մէկից մէկուկէս ամիս մեկնում եմ ԱՄՆ Բոստոնի ՀՅԴ արխիւների կենտրոն, որտեղ կատարւում է նիւթերի հիմնական մասի հաւաքումը: Այդ աշխատանքի ընթացքում իմ ուշադրութիւնը գրաւել են Արամի նամակները: Անցած դարերում հաղորդակցութեան հիմնական միջոցը նամակներն էին: Մեր կուսակցական, ղեկավար ընկերները նամակների միջոցով մշտապէս կապի մէջ են եղել եւ՛ գերադաս մարմինների, եւ՛ իրենց ընկերների հետ: Նամակների մէջ գտել եմ շատ արժէքաւոր, հաւաստի տեղեկութիւններ: Համարձակւում եմ ասել, որ դրանց մէջ աւելի շատ իրականութեան ենք հանդիպում, քան ժողովական արձանագրութիւների, տեղեկագրերի մէջ, որտեղ հարցերը բաւականին մշակւած, սղագրւած են, մինչդեռ նամակների մէջ աւելի ճշգրիտ կերպով կարելի է թափանցել իրականութեան մէջ:

Նամակները բովանդակալից են, որով եւ գրաւել են ուշադրութիւնս: Արամ Մանուկեանի ձեռագրերը գտնելու համար հարիւրաւոր թղթածրարներ եմ պրպտել, փնտրել: Տարիների ընթացքում նրա ձեռագիրը, լեզուն արդէն հարազատ են դարձել:

 

- Հետաքրքիր է, արդեօ՞ք Արամ Մանուկեանի գրութիւնների մէջ զգացւում է Արցախի բարբառի ազդեցութիւնը:

- Արամ Մանուկեանը իւրայատուկ գրելու ոճ ունէր: Մասնաւորապէս իր սկզբնական նամակներում շատ են հանդիպում Արցախեան բարբառային բառեր, ասոյթներ: Հետզհետեւ փոխւում է նրա գրագրութեան լեզուն, նոյնիսկ փորձել է արեւմտահայերէն գրել: Դա բնական է, քանի որ երկար տարիներ գործել է Վան-Վասպուրականում, նաեւ որոշ ժամանակ «Աշխատանք» թերթը հրատարակեցին, որտեղ Արամը արեւմտահայերէն է տպագրւել:

 

- Արամի բոլոր ժամանակիցները, այդ թւում եւ ինքը առաւել յայտնի են իրենց գաղտնանուններով: Արդեօ՞ք ինչ-որ տեղ յիշատակութեան հանդիպել էք, թէ ինչպէ՞ս է ընտրւել «Արամ Մանուկեան» անունը:

- Իրական անուն-ազգանունը Սարգիս Յովհաննիսեան է: Երբ ուսումն աւարտելուց յետոյ գործուղւեց Կարս, այնտեղ յայտնի էր Սերգէյ անունով: Նախքան Վասպուրական հասնելը մի քանի ամիս մնաց Ատրպատականում, որտեղ արդէն յայտնի էր Արամ անունով:

Ծածկանուններն անհրաժեշտ էին ցարական, թուրքական գրաքննութիւնից խուսափելու համար: Նամակների մի մասը գաղտնագիր են, գաղտնի մելանով գրութիւններն ունէին նաեւ բաց բաժինը, որտեղ խօսւում է եղանակի, կարօտի, ապրուստի միջոցների սղութեան մասին: Այդպիսի նամակների տակ յաճախ ստորագրում էր «Արամ Սարումեանց»: Ծածկանուններն այնքան շատ են, որ յատուկ գիտելիքներ են պէտք գրողների ինքնութիւնը պարզելու համար: Վասպուրականի հարիւրաւոր գիւղերը, որտեղ կազմակերպական բջիջ էր գործում, յատուկ ծածկանուններ էին կրում: Վասպուրականը մեծ նահանգ էր՝ 39.000 քառ կմ. տարածքով, մինչդեռ Վասպուրականի ՀՅԴ Կենտրոնական կոմիտէն իր գործունէութիւնը ծաւալում էր շատ աւելի ընդարձակ տարածքի վրայ. Բիթլիս-Բաղեշի վիլայեթի լեռնային գաւառները, Կարինի վիլայեթի Բայազէտի շրջանը ենթարկւում էին այս կոմիտէութեանը: Արամի նամակներում այդ բնակավայրերը յիշատակւում են ոչ թէ բուն անուններով, այլ կուսակցութեան կողմից սահմանւած գաղտնանուններով: Հրատարակւած գրքում ծածկանունով յիշատակւած բոլոր գիւղերի եւ քաղաքների դիմաց նշւած են իսկական անունները:

 

- Նամականին ընդգրկում է 1904-1915 թթ.՝ Արամի գրագրութիւնը: Ինչո՞վ է պայմանաւորւած հէնց այդ ժամանակշրջանի ընտրութիւնը:

- Ժամանակներն այնպիսին էին, որ երիտասարդութեան իդէալն էր գնալ եւ նւիրւել Երկրի ազատագրութեան դատին, մեծագոյն երազ էր կռւի մէջ նահատակւելը: Արցախից, Ջաւախքից եւ Հայաստանի այլ շրջաններից շատ երիտասարդներ մեկնում էին այդ գաղափարով: Արամի ժամանակակիցները՝ Թուման Թումեանցը (Թորգոմ), Եգոր Առստամեանը (Մենակ, Գէորգ), Խանասորի Վարդանը (Սարգիս Մեհրաբեան), Նիկոլ Դումանը (Նիկողայոս Տէր-Յովհաննիսեան) այս գաղափարներով են Երկիր հասել: Սասունի ապստամբութեան նախօրեակն էր եւ ամբողջ նահանգը գտնւում էր արտակարգ եռուզեռի մէջ. այդտեղ խմբւած էին բազմաթիւ անւանի մարտիկներ: Սասուն անցնելու նպատակով Կարս եկած Արամը զինեալ խմբի միանալով փորձել է անցնել սահմանը, բայց հիւանդութեան պատճառով հետ է դարձել: Մի քանի խմբեր պատրաստած եւ սահմանն անցկացրած Արամը խոր վիշտ էր ապրում եւ տառապում՝ ամէն անգամ թանկագին ընկերների նահատակութեան լուրն առնելով: Ի վերջոյ, հակառակ Կարսի Կենտրոնական կոմիտէի պնդումներին, Արամը վճռում է անցնել Երկիր, բայց ոչ թէ Սասուն, որտեղ ճնշւել էր ապստամբութիւնը, այլ Վասպուրական:

1904 թ. աշնանը երեք ընկերների ուղեկցութեամբ Արաքսը կտրելով գնաց Խոյ, ապա սահմանամերձ Ս. Թադէի վանքը՝ այնտեղից Վան անցնելու ծրագրով: Ձմռան սաստիկ եղանակների պատճառով ճանապարհներն անանցանելի էին, եւ նա ստիպւած էր մնալ այդտեղ՝ զբաղւելով դէպի Երկիր զէնքի փոխադրութեան հարցերով: Տագնապալի տարիներ էին ոչ միայն Արեւմտեան Հայաստանի, այլ նաեւ հայրենիքի արեւելեան հատւածի համար: Այն օրերին, երբ Արամը գտնւում էր Վասպուրականում, Բաքւում հայերի ջարդեր էին տեղի ունենում:

Նամակների մեծագոյն մասը գրւել է հէնց Վասպուրականում հաստատւելուց յետոյ, մանաւանդ առաջին երկու տարիներին, երբ զբաղւած էր զէնք-զինամթերքի ապահովման գործով: Միայն 1905-1906 թթ. այդ նամակների թիւը հասնում է 240-ի: Դրան հակառակ, 1914-1915 թթ. Արամի գրչին պատկանող սակաւաթիւ գրութիւններ են մեզ հասել: Ցաւօք, այդ տարիների Վասպուրականի, ինչպէս նաեւ կուսակցական միւս շրջանների արխիւը, ժամանակին Ժնեւ չտեղափոխւելով, ոչնչացւել է:

Գրքում տպագրւել են մի քանի նամակներ, որոնք մեր արխիւներից չեն: Դրանք ցարական գրաքննութեան կողմից բռնագրաււած նամակներն են, որոնք գտնւում են Հայաստանի արխիւներում: Նամակներում տեղ գտած որոշ արտայայտութիւններից պարզ է դառնում, որ դրանց որոշ մասը տեղ չի հասել, բայց մեծամասնութիւնը բարեբախտաբար պահպանւել է:

 

- Նամակներն ուսումնասիրելով՝ ի՞նչ նոր բացայայտումներ էք արել Արամի կերպարի մէջ:

- Արամը շատ անձնուրաց, սակաւակեաց անձնաւորութիւն էր, չարքաշ կեանք էր վարում: Օսմանեան պետութեան հայահալած քաղաքականութեան օրերին տեղի ու եկւոր գործիչները ընդյատակեայ գործ էին կատարում: Մի վայրում առաւելագոյնը երկու գիշեր կարող էին մնալ, պէտք է անընդհատ տեղափոխւէին: Արամը ահաւոր յօդացաւեր, տեսողութեան հետ կապւած խնդիրներ ունէր, դժւարութեամբ էր շարժւում: Նրան երբեմն շալակած էին փոխադրում տեղից տեղ:

Վասպուրականում մի տարեց կին, տեսնելով դրսից եկածների վիճակը, հարցնում է, այ տղայ դու հայր-մայր, ընտանիք չունե՞ս:

Չէ,- պատասխանում է Արամը,- ես երկնքից եմ իջել:

Արամը սիրւեց, ընդունւեց վանեցիների կողմից, ովքեր դրսեկների նկատմամբ վերապահ էին: Ինքն էլ սիրեց Վան-Վասպուրականը, Վասպուրականում գտնւելու այդ աւելի 10 տարիների ընթացքում վանեցի դարձաւ: Վանեցիների նման ինքն էլ Վանը դրախտ էր անւանում:

Վանն ապահովւել էր պաշտպանութեան անհրաժեշտ միջոցներով, եւ միայն դրա շնորհիւ կարողացաւ 1915 թ. Եղեռնի ժամանակ զէնքի դիմելով յաղթանակով դուրս գալ: Տեղի հայերի փրկութեան համար պարտական ենք Վանի դաշնակցական ղեկավարներին, Արամի համբերատար, տքնաջան աշխատանքին, որն արտացոլւած է նրա նամակներում՝ որքան փամփուշտ, զէնք է ստացւել, ինչի կարիք կայ, ինչն է պակասորդի պատճառը: Տպաւորութիւն կայ, թէ գիշեր-ցերեկ զբաղւած էր զէնք-զինամթերքի խնդիրներով: Բայց, բացի դրանից, նրա ուսերին էր ամբողջ Վասպուրականի շրջանի կուսակցական գործերի ղեկավարութիւնը, որն ընդգրկում էր կեանքի բոլոր ոլորտները՝ կազմակերպական, մշակութային, քաղաքական, կրթական, քարոզչական եւ այլն:

Միւս գործիչների ցուցամոլութիւնը չունէր, ինքը ստւերի մէջ էր, գործը ընդհանուրինն էր, ինքը՝ դրա մի մասնիկը:

Բնոյթով համեստ մարդ էր, բայց միեւնոյն ժամանակ իր գրութիւններում, յատկապէս վերադաս մարմիններին ուղղւած նամակներում համարձակ էր, յանդուգն, բուռն քննադատող: Այսօր դժւար է երեւակայել, որ Բիւրոյի հետ որեւէ գործիչ այդպիսի լեզւով կը խօսի, բայց նրան չէին պատժում, որովհետեւ հասկանում էին, որ անձնականի, նիւթականի, իր յարմարաւէտութեան մասին չի մտահոգւում, այլ ժողովրդի ցաւի թարգմանն է:

ՀՅԴ մեծերը, յատկապէս Ռոստոմը, յատուկ վերաբերմունք, գուրգուրանք ունէին Արամի նկատմամբ, նրա մէջ էին տեսնում Դաշնակցութեան գործը արժանաւոր շարունակողին: Եւ պատահական չէ, որ կազդուրւելու համար Եւրոպա մեկնելու յատուկ հրահանգ տւեցին: Ռոստոմը Ժնեւում ապրող իր ընկերջը գրում էր, որ այդ օրերին իրենց մօտ է գտնւում Արամը, «նրան քշեցէք մէկ հեռաւոր անկիւն, մարդու երես չտեսնի»: Բայց չի յաջողւում «մեկուսացնել» Արամին, «Դրօշակ»-ի խմբագրութիւնում է աշխատում, թղթակցում:

Անշահախնդիր նւիրւածութիւն ունէր իր գործին: Գրքում տպագրւած եւ այլ լուսանկարներում նա կոստիւմով է, բայց դրանք բոլորը վարձով վերցւած, փոխ առնւած էին: Միայն Արամը չէր, միւս ղեկավարներն էլ նոյնն էին: Եթէ ուշադրութիւն դարձնենք, բոլորը միեւնոյն կոստիւմով են լուսանկարւել: Թուրքերը նրան «փաշա» էին ասում, Հայաստանում նրան դիկտատոր էին անւանում: Ի՞նչ դիկտատոր, նա ամենաժողովրդավար մարդն էր: Իր խառնւածքին, բնաւորութեանը բոլորովին անյարիր էին այս որակումները: Իր գործին անմնացորդ նւիրւած համեստ մարդ էր: Արամների օրինակը պէտք է վարակիչ դառնայ այսօրւայ մեր իշխանաւորների համար:

 

- Չնայած Ձեր պատկառելի տարիքին, դուք հրատարակել եք այս արժէքաւոր աշխատութիւնը, եւ ենթադրելի է, որ տպագրութիւնից յետոյ նոր աշխատանքի էք լծւելու:

- Այո, շատ-շատ նիւթեր կան, որ արժանի են յատուկ ուշադրութեան, հաւաքւելու, ժողովածու կազմելու: Օրինակ, մէկ այլ արցախցու՝ Նիկոլ Դումանի նամակները, որոնք ես ամբողջացրել եմ եւ, հաւանաբար, Աստծոյ կամօք յաջորդիւ կը հրատարակւի:

Հարցազրոյցը՝ Տաթեւիկ Աղաջանեանի

«Ապառաժ»

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։