Հա

Քաղաքական

08/06/2019 - 14:20

Ուժի դիւանագիտութիւն (Power diplomacy)

Մասնագիտական գրականութեան մէջ առանձնացւում են ուժային քաղաքականութեան, դիւանագիտութեան մի շարք տեխնոլոգիաներ կամ մեթոդներ, որոնց էլ կանդրադառնանք սոյն նիւթում։ Թէեւ միջազգային յարաբերութիւններում ուժի դիւանագիտութեան մեթոդները նոր չեն կիրառութիւն ստացել, այդուհանդերձ, վերջին տարիներին դրանց մասնագիտական սահմանումներ տալու անհրաժեշտութիւն է առաջացել։ Սա թերեւս պայմանաւորւած է նոր աշխարհակարգում առանձնացւած մեթոդների տեսութեան զարգացման եւ կիրառութեան շրջանակների ընդլայնման իրողութիւններով։    

ԿԱՐԷՆ ՎԵՐԱՆԵԱՆ

 

Մասնագիտական գրականութեան մէջ առանձնացւում են ուժային քաղաքականութեան, դիւանագիտութեան մի շարք տեխնոլոգիաներ կամ մեթոդներ, որոնց էլ կանդրադառնանք սոյն նիւթում։ Թէեւ միջազգային յարաբերութիւններում ուժի դիւանագիտութեան մեթոդները նոր չեն կիրառութիւն ստացել, այդուհանդերձ, վերջին տարիներին դրանց մասնագիտական սահմանումներ տալու անհրաժեշտութիւն է առաջացել։ Սա թերեւս պայմանաւորւած է նոր աշխարհակարգում առանձնացւած մեթոդների տեսութեան զարգացման եւ կիրառութեան շրջանակների ընդլայնման իրողութիւններով։

  

Փափուկ եւ կոշտ ուժի դիւանագիտութիւն

«Փափուկ ուժ» (Soft power) հասկացութիւնը սահմանել է ամերիկացի յայտնի քաղաքագէտ Ջոզէֆ Նայը դեռեւս նախորդ դարի 80-ականներին։ Այդ հարցերին նա մանրամասն անդրադարձել է 1990 և 2004թթ. լոյս տեսած իր երկու աշխատութիւններում (մանրամասն տե՛ս http://www.kropfpolisci.com/exceptionalism.nye.pdfhttps://www.academia.edu/28699788/Soft_Power_the_Means_to_Success_in_World_Politics_-_Joseph_S._Nye_Jr

«Փափուկ ուժ» հասկացութիւնում ընդգծւում էր հոգևոր-գաղափարական, քաղաքակրթական-մշակութային արժէքների կարեւորութիւնը։ Առանձնակի նշանակութիւն էր տրւում միջազգային յարաբերութիւններում տւեալ պետութեան միջազգային կշռի ու հեղինակութեան ամրապնդման, ազդեցութեան տարածման հարցերում այնպիսի գործօններին, ինչպիսիք են լեզուն, մշակոյթը, կրօնը եւ այլն։ Ինչպէս նշւեց, մասնագիտական տեսութիւնում ուժի դիւանագիտութեան հասկացութիւնների սահմանումները թէեւ մի քանի տասնամեակների պատմութիւն ունեն, սակայն դրանց կիրառութիւնը գալիս է դարերի խորքից։ Փափուկ ուժի դիւանագիտական հնարքների մասին անդրադարձներ գտնում ենք հին չինական փիլիսոփայութիւնում։ Որպէս փափուկ ուժի դասական օրինակ` նշւում էր կանացիութիւնը, կանացի գրաւչութիւնը։  

Պատահական չէ, որ մասնագիտական գրականութիւնում փափուկ ուժի դիւանագիտութիւնը ներկայացւում է նաեւ որպէս համոզմունքների, գրաւչութեան դիւանագիտութիւն՝ ստանալով «գրաւիչ ուժ» (Attractive power) սահմանումը: Եւ իսկապէս, փափուկ ուժը տւեալ պետութեան կողմից առանց բռնութեան կամ ճնշման, գործընկերների կամաւոր մասնակցութեան ապահովմամբ դրւած նպատակին հասնելու ունակութիւնն է։

Փափուկ ուժի դիւանագիտութիւնը մեծ աւանդոյթներ ունի չինական դպրոցում։ Վերջին տարիներին Չինաստանի իշխանութիւնները մեծապէս կարեւորում են արտերկրում չինարեն լեզւի ու ազգային մշակոյթի տարածման քաղաքականութիւնը։ Արտերկրում մեծ տարածում ունեն Կոնֆուցիոսի կենտրոնները։

Փափուկ ուժի կիրառման զգալի փորձ է կուտակել նաև Ռուսաստանը՝ իր «Русский мир» միջազգային նախագծով։ Վերջին տարիներին ռուսաստանեան բուհերը յատուկ կրթական ծրագրեր են ներկայացնում արտերկրից ուսանողների հոսքերի ապահովման նպատակով։ Այդ հարցում յաջողութիւններ են արձանագրւել յատկապէս Չինաստանից ուսանողների ներգրաւման ուղղութեամբ։ Այսօր  չինացի ուսանողները սովորում են Ռուսաստանի շուրջ 85 քաղաքների աւելի քան 150 համալսարաններում:

Դարերի պատմութիւն ունի փափուկ ուժի հնդկական փորձը։ Ըստ փորձագէտների` Հնդկաստանի կերպարը համեմատւում էր կանացիությեան հետ, որը մարմնաւորում էր արեւելեան եւ ազգային մշակոյթը, հնդկական փիլիսոփայութիւնը, կրօնն ու Հնդկաստանի հզօրութիւնը։ Ժամանակակից Հնդկաստանը փորձում է աշխարհին ներկայանալ տեխնոլոգիաների ու նորարարութիւնների բրենդով՝ այն համատեղելով հոգեւոր-մշակութային ժառանգութեամբ, նաեւ՝ կինեմատոգրաֆիայով, նորաձեւութեամբ եւ այլն։

Փափուկ ուժի դիւանագիտական հնարքների, տեխնոլոգիաների բազմազանութեամբ ու դրանց կիրառութեան հարուստ փորձով առաջատարներից է Միացեալ Նահանգները։ Մասնագիտական գրականութիւնում ամերիկեան փափուկ ուժը ներկայացւում է որպէս դասական դիւանագիտութիւն։ Առաջնակարգ նշանակութիւն է տրւում ամերիկեան կենսակերպին, ազատութեան (Liberty) գաղափարին, որը փորձում են որպէս բրենդ տարածել արտերկրում։ Մեծ տեղ է յատկացւում լեզւին, կինեմատոգրաֆիային, ժամանակակից երաժշտութեանը եւ այլն։ Քաղաքական գործընթացների առումով փափուկ ուժի տեխնոլոգիաներից են Վաշինգտոնի՝ ժողովրդավարութեան, մարդու իրաւունքների պաշտպանութեան հարցերում առաջ քաշած ռազմավարական մօտեցումները։ ԱՄՆ-ում այսօր փորձում են համատեղել փափուկ ուժի դիւանագիտութեան մշակութային բաղադրիչը նորարարութիւններով, գիտատեխնոլոգիական առաջընթացով ու կրթութեամբ։   

Ջոզէֆ Նայի գնահատականով` փափուկ ուժը կարեւոր գործօն է եղել Սառը պատերազմում ԽՍՀՄ-ի նկատմամբ ԱՄՆ-ի յաղթանակի հարցում։ Նա առանձնացնում է ամերիկեան կրթական կենտրոնների դերը, որտեղ ուսում են ստանում արտերկրի ուսանողները, որն ամերիկեան արժէքների վերաբերեալ դրական կերպար ու բրենդ է ձեւաւորում նրանց գիտակցականում։

Փորձագէտներից ոմանք այն կարծիքն են առաջ քաշում, որ գունաւոր յեղափոխութիւնները նոյնպէս մշակւել են փափուկ ուժի դիւանագիտութեան տեխնոլոգիական գործիքակազմով (աւելի մանրամասն՝ http://www.spa.msu.ru/uploads/files/publikazii/russianjls_2016_1_naumov.pdf)։ Այդ մօտեցման համաձայն` գունաւոր յեղափոխութիւնների կարեւոր առանձնայատկութիւններից մէկն այն էր, որ այն, որպէս կանոն, ուղեկցւում է ոչ բռնի ճանապարհով, ինչը «փափուկ ուժ» հասկացութեան գլխաւոր բնութագրիչներից է։

Ամերիկացի քաղաքագէտը դիտարկում է «փափուկ ուժ» հասկացութիւնը նաեւ ՆԱՏՕ-ի համատեքստում։ Ըստ նրա դիտարկման` ՆԱՏՕ-ի փափուկ ուժ ասելով` պէտք է հասկանալ այն, որ Դաշինքը դուրս է գալիս զուտ ռազմական կամ պաշտպանական գործունէութեան սահմաններից եւ իր առաքելութիւնը կենտրոնացնում է հանրային դիւանագիտութեան ուղղութեամբ՝ կառոյցը հանրութեան համար գրաւիչ եւ ընկալելի դարձնելու նպատակներով։

Փափուկ ուժի վարկանիշային` 2018 թ. զեկոյցում (A Global ranking of Soft power) առանձնացւած 30 պետութիւնները գլխաւորում է Մեծ Բրիտանիան, որին յաջորդում են Ֆրանսիան ու Գերմանիան։ 4-րդ հորիզանականում է Միացեալ Նահանգները։ Ըստ վարկանիշային այս զեկոյցի` փափուկ ուժի համաշխարհային ազդեցութեան ցուցիչով` առաջատար են եւրոպական երկրները։ Մեծ Բրիտանիայի պարագայում, որպէս փափուկ ուժի հիմնական գործիքներ, նշւում են մշակոյթը, կինեմատոգրաֆիան, երաժշտութիւնը եւ այլն։ Որպէս փափուկ ուժի կիրառման արդիւնաւէտ օրինակ` զեկոյցում առանձնացւում էր Անգլիայի Պրեմիեր լիգան (աղբիւրը՝ https://softpower30.com/wp-content/uploads/2018/07/The-Soft-Power-30-Report-2018.pdf)։ 

Ի տարբերութիւն փափուկ ուժի, կոշտ ուժը (Hard power) ելնում է ուժի ճնշման մեթոդաբանութիւնից։ Շատ յաճախ կոշտ ուժի քաղաքականութիւնն ուղեկցւում է  երկրի ռազմական կամ տնտեսական լծակների, պատժամիջոցների բանեցմամբ` բանկային հաշիւների, ակտիւների սառեցման միջոցով։ Յաճախ դրանք կիրառւում են միասին։ Մասնագիտական գրականութիւնում կոշտ ուժը սահմանւում է նաեւ որպէս ագրեսիւ ուժ։

 

Խելամիտ ուժ

Դիւանագիտութեան կամ քաղաքականութեան բաւական լայն լծակների հնարաւորութիւն է ընձեռում խելամիտ ուժ (Smart power) մեթոդը: Մեթոդի վերաբերեալ մասնագիտական սահմանում կրկին գտնում ենք Ջոզէֆ Նայի քաղաքագիտական աշխատութիւններում։ Նայը, խելամիտ ուժ ասելով, հասկանում է կոշտ եւ փափուկ դիւանագիտութեան փոխլրացման, համատեղման քաղաքականութիւնը։ Խելամիտ ուժը ներառում է դիւանագիտական, քաղաքական, ուժային-ռազմական, տնտեսական, մշակութային-հոգեւոր եւ այլ ուղղութիւններով լծակներն ու գործիքակազմը։

Խելամիտ ուժի մեթոդը կոնցեպտուալ կիրառութիւն սկսեց ունենալ Միացեալ Նահանգներում` 2000-ականներից սկսած։ Հայեցակարգի հիմնական դրոյթներից մէկն այն էր, որ Միացեալ Նահանգներին անհրաժեշտ է թուլացնել երկրի մասնակցութիւնը միջազգային յարաբերութիւններին եւ դա փոխհատուցել միջազգային կազմակերպութիւնների ու ինստիտուտների ներգրաււածութեան ընդլայնման հաշւին։ Հարցը կարեւորւում էր յատկապէս Վաշինգտոնի՝ մերձաւորարեւելեան ռազմարշաւի համատեքստում։ Այդ մեթոդի կիրառման անհրաժեշտութեան դիրքերից էր ժամանակին քանիցս խօսել Հիլարի Քլինթոնը (աղբիւրը՝ https://www.cbsnews.com/news/clinton-use-smart-power-in-diplomacy/)։ Որպէս առաջնահերթութիւն` նշւում էր միջազգային յարաբերութիւններում ՄԱԿ-ի՝ որպէս փափուկ ուժի դերակատարման ընդլայնման անհրաժեշտութեան մասին։  

2006 թ.  Ջ. Նայը ղեկավարում էր Ռազմավարական եւ միջազգային հետազօտութիւնների կենտրոնի կողմից ստեղծւած Խելամիտ ուժի հարցերով յանձնաժողովը (Commission on Smart Power-Center for Strategic and International Studies)։ 2007 թ. նոյեմբերին յանձնաժողովը զեկոյց պատրաստեց, որում վերահաստատում էր խելամիտ ուժը՝ որպէս նոր աշխարհակարգում ԱՄՆ-ի առաջընթացի կամ համաշխարհային հեգեմոնիայի վերականգնման ճիշտ ուղի (աղբիւրը՝ https://www.csis.org/programs/former-programs/smart-power-initiative)։ Զեկոյցը կրում էր «Աւելի խելամիտ, աւելի անվտանգ Ամերիկա» (A Smarter, More Secure America) վերնագիրը (աղբյուրը՝ https://www.csis.org/analysis/smarter-more-secure-america, https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/media/csis/pubs/071106_csissmartpowerreport.pdf)։ Ուշագրաւն այստեղ այն է, որ նման կոնցեպտուալ, ռազմավարական առաջարկներով հանդէս են գալիս ուղեղային կենտրոնները։ Սա եւս մէկ անգամ վերահաստատում է այն, որ Միացեալ Նահանգներում ուղեղային կենտրոններն ուրոյն մասնակցութիւն ու դեր ունեն որոշումների կայացման մեխանիզմում։  

«Ռենդ» կորպորացիայի` 2005 թ. «Չափելով ազգային հզօրութիւնը» (Measuring National Power) զեկոյցում առաջարկւում էր պետութեան հաւաքական հզօրութիւնը գնահատել կամ հաշւարկել կոշտ եւ փափուկ ուժի մեթոդաբանութեամբ։ Զեկոյցում կարեւորութիւն էր տրւում համաշխարհային գործընթացներում «ոչ պետական դերակատարների» (Non-state actors-NSAs) մասնակցութեան անհրաժեշտութեան հարցերին։ Առանձնացւում էին ուղեղային կենտրոնները, մասնաւոր, վերազգային խոշորագոյն կորպորացիաները եւ այլն։   

Մասնագիտական գրականութիւնում առանձնացւում է նաեւ «սուր ուժ» հասկացութիւնը (sharp power)։ Սուր ուժի տեխնոլոգիական հնարքները բանեցւում են արտերկրի հասարակութիւններին մանիպուլացնելու միջոցով՝ երկրում ներքաղաքական անկայունութեան ստեղծման նպատակներով։ Տեխնոլոգիաներում մեծ կարևորութիւն է տրւում հանրութեան առանձնացւած շերտերում (նաեւ՝ խոցելի խմբերում) հոգեբանական-տեղեկատւական ներգործման, հանրութեան բարոյալքման, մոլորեցման հարցերին։

 

 Ամփոփում

Արտաքին աշխարհում պետութեան կերպարանաւորման կամ բրենդինգի հարցերը ժամանակակից միջազգային յարաբերութիւնների, ազգային քաղաքականութեան անքակտելի բաղադրիչն են: Իհարկէ, աշխարհի առաջատար, զարգացած երկրներն անհամեմատ մեծ հնարաւորութիւններ ունեն ազգային բրենդի համաշխարհայնացման գործում։ Սակայն այդ հարցում ոչ պակաս կարողութիւններ կան նաեւ փոքր ազգ-պետութիւնների համար։ Դասական օրինակներից մէկը Իսրայէլն է, որն աշխարհին այսօր ներկայանում է «Start-up Nation» բրենդով։

Կարծում ենք, որ ազգային կերպարի ստեղծման գործում Հայաստանը կարող է համատեղել իր քաղաքակրթական, հոգեւոր-մշակութային հարուստ ժառանգութիւնն ու զարգացող նորարարական-տեխնոլոգիական ներուժը։ Ի տարբերութիւն Իսրայէլի, որն ունի քաղաքական, տնտեսական և ռազմական պոտենցիալ՝ համատեղելու փափուկ եւ կոշտ ուժի դիւանագիտութիւնը, Հայաստանը թերեւս սկզբնական փուլում պէտք է կենտրոնացնի իր ռեսուրսները մեծապէս փափուկ ուժի տեխնոլոգիական մօտեցումների մշակման ու կիրառման ուղղութեամբ։ Հայութեանը շատ աւելի պատկերաւոր հեռանկարներ կարող է տալ խելամիտ ուժի դիւանագիտութեան մշակումն ու դրա տեղայնացումը։

Յարակից լուրեր

  • Իսրայէլի այլընտրանքային դաշնակիցը
    Իսրայէլի այլընտրանքային դաշնակիցը

    Գրեթէ երկու տասնամեակ է, ինչ Իսրայէլի արտաքին քաղաքականութիւնում սկսել են առաւել մեծ կարեւորութիւն տալ Միջին Ասիային ու Հեռաւոր Արեւելքին։ Այդ միտումը նկատելի է նաեւ հրէական սփիւռքի քաղաքական, ռազմավարական մօտեցումներում։ Պատահական չէ, որ վերջին շրջանում հէնց Միջին Ասիայում ու Հեռաւոր Արեւելքում են հիմնւում հրէական սփիւռքի կոորդինացման տարածաշրջանային տարբեր կենտրոններ։

  • «Թրամփին ոչ այնքան վստահելի տեղեկութիւն են տրամադրել, եւ արդիւնքում թերագնահատւել է Մերձաւոր Արեւելքում Թեհրանի պոտենցիալը». Կարէն Վերանեան
    «Թրամփին ոչ այնքան վստահելի տեղեկութիւն են տրամադրել, եւ արդիւնքում թերագնահատւել է Մերձաւոր Արեւելքում Թեհրանի պոտենցիալը». Կարէն Վերանեան

    «Tert.am»-ը տարածաշրջանային հարցերով փորձագէտ Կարէն Վերանեանի հետ զրուցել է Պարսից ծոցի շուրջ տեղի ունեցող վերջին զարգացումների վերաբերեալ:

  • Թուրքիան դառնում է անկանխատեսելի
    Թուրքիան դառնում է անկանխատեսելի

    Վերջին շրջանում Թուրքիայի շուրջ ընթացող միջազգային ու տարածաշրջանային գործընթացները նեղացնում են Անկարայի մանեւրելու քաղաքական ռեսուրսները, մեծացնում խնդիրները ռազմական ճանապարհով կարգաւորելու հնարաւորութիւնները։ Տարբեր փորձագէտներ արձանագրում են, որ Արեւմուտքի հետ՝ ի դէմս Վաշինգտոնի ու Բրիւսէլի, Թուրքիայի հակասութիւնները խորացման միտումներ ունեն եւ մտնում են կիրառական նոր փուլ։ Արեւմուտք-Թուրքիա անհամաձայնութիւնները կարող են բացասաբար անդրադառնալ Թուրքիայի միջազգային հեղինակութեան եւ կշռի վրայ։

  • Երբ Անկարան ձեռք բերի «S-400» համալիրները...
    Երբ Անկարան ձեռք բերի «S-400» համալիրները...

    Թուրքիայի կողմից ռուսական «S-400» համակարգերի ձեռք բերման գործարքը շարունակում է պահպանել ինտրիգը։ Չենք սխալւի, եթէ ասենք, որ այն մեդիա-փորձագիտական դաշտում ամենաշատ քննարկւող թեմաներից է։ Քիչ չեն գործարքին անդրադարձները նաեւ հայաստանեան մեդիայում։ Թէեւ պէտք է նշել, որ դրանք տեղեկատւական բնոյթի են, իսկ վերլուծականներ գրեթէ բացակայում են։

  • «Դարի գործարք»-ի տնտեսական բաղադրիչը
    «Դարի գործարք»-ի տնտեսական բաղադրիչը

    Յունիսի 25-ին Բահրէյնում կայացած երկօրեայ միջազգային համաժողովին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմը ներկայացրեց այդքան յետաձգւած` պաղեստինա-իսրայէլական հակամարտութեան կարգաւորման առաջարկ-փաթեթի տնտեսական բաղադրիչը, որը յայտնի է նաեւ «Դարի գործարք» անւանումով։ Փաթեթի հրապարակման հարցն ուշանում էր՝ պայմանաւորւած Իսրայէլում անցկացւած արտահերթ խորհրդարանական ընտրութիւններով։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։